काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिकाले सामुदायिक विद्यालयको शिक्षण क्रियाकलापका लागि स्मार्ट एलइडी बोर्ड उपलब्ध गराउने भएको छ । विहीबार नगर शिक्षा समितिका संयोजक एवं महानगरपालिकाका प्रमुख बालेन्द्र शाह (बालेन) को अध्यक्षतामा बसेको समितिको बैठकले वोर्ड वितरण गर्ने निर्णय गरेको हो ।
शिक्षा विभागले सार्वजनिक खरिद प्रक्रियामार्फत प्राप्त गरेका वोर्डहरु सूचना प्रविधि विभागबाट बोलपत्रको स्पेशिफिकेसन सम्बन्धी प्राविधिक जाँच गराएर विद्यालयहरुमा वितरण गर्ने निर्णय गरेको हो । यसका लागि ३१३ थान बोर्डहरु खरिद गरिएका छन् । 
वैठकले आधारभूत तह (कक्षा–८) उत्तीर्ण परीक्षा समितिका सदस्य मनोनयन गरेको छ । काठमाडौं महानगरपालिका विद्यालय शिक्षा नियमावली, २०७४ को नियम ३६ (२) मा आधारभूत शिक्षा उत्तीर्ण परीक्षाको सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्नका लागि शिक्षा अधिकारीको संयोजकत्वमा ७ सदस्यीय समिति गठन गर्ने व्यवस्था छ । 
यसमा सामुदायिक विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरुमध्ये एकजना, स्थायी शिक्षकहरुमध्ये आधारभूत र माध्यमिक तहबाट एक जना पर्ने गरी २ जना सदस्य शिक्षा समितिले मनोनयन गर्ने व्यवस्था छ । यसअनुसार बाल व्यवसायी माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक रामप्रसाद ढुङ्गाना, कुलेश्वर माध्यमिक विद्यालयका माध्यमिक तहका गणित शिक्षक मञ्जु मगराती र विश्व निकेतन माध्यमिक विद्यालय, त्रिपुरेश्वरका निम्न माध्यमिक तहका नेपाली शिक्षक विष्णुहरि अधिकारी मनोनित भएका छन् ।
यस्तै संस्थागत विद्यालयका शिक्षकहरुमध्ये ज्ञानमन्दिर माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक रविन वस्नेत र अभिषेक ज्ञान मन्दिर माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक श्याम योञ्जन मनोनयन भएका छन् । समितिको सदस्य सचिवमा विभागबाट परीक्षा हेर्ने अधिकृत रहने छन् । 
समितिले सहरी योजना आयोगका सदस्य इञ्जिनियर शैलेन्द्र झाको संयोजकत्वमा संस्थागत विद्यालय वर्गीकरण तथा शुल्क प्रस्ताव समिति गठन गरेको छ । शिक्षा समितिका सदस्य एवं वडाध्यक्ष चिनीकाजी महर्जन, दिनेश महर्जन र विनोदकुमार राजभण्डारी समितिको सल्लाहकार हुन्  । 
आयोगका सहायक विज्ञ सस्मित पोखरेल, शिक्षा अधिकृत रुक्मिला इटनी, अभिभावक संघको अध्यक्ष वा सदस्य वा त्यस्तो संघ नभएमा अभिभावकहरुमध्ये २ जना मनोनित, महानगरपालिका स्तरीय प्याब्सन, एनप्याब्सन, शिक्षा विभागको इञ्जिनियर समितिको सदस्य हुन् । समितिको सदस्य सचिवको काम शिक्षा विभागका प्रमुखले गर्नेछन् । 
मापदण्डका आधारमा विद्यालयको वर्गीकरणको प्रारुप तयार पार्ने, शुल्क सम्बन्धी शिफारिस तयार पार्ने, शुल्कबमोजिम सेवा सम्बन्धी अवस्था अध्ययन गरेर शिक्षा समितिमा पेश गर्ने दायित्व समितिलाई दिइएको छ । समितिले अभिभावकको भूमिका पहिचान गर्ने, विश्लेषण गर्नेछ । 
शिक्षक दरबन्दी मिलान सम्बन्धी प्रस्तावमा बैठकले छलफल गरेको थियो । काठमाडौँ महानगरपालिकाको दरबन्दी मिलान तथा प्रधानाध्यापक नियुक्ति सम्बन्धी कार्यविधि, २०८० बमोजिम गठन गरिएको ‘दरबन्दी मिलान समिति’ ले शिक्षा समितिमा प्रतिवेदन पेश गरेको छ । प्रचलित व्यवस्था र शिफारिसका बुँदा आपसमा बाझिएकोले २०८१ वैशाख ९ गते बसेको नगर शिक्षा समितिको बैठकले सहरी योजना आयोगका विज्ञ सदस्य इञ्जिनियर झाको अध्यक्षतामा ३ सदस्यीय समिति गठन गरेको थियो । यो समितिले प्रमुख समक्ष प्रतिवेदन पेश गरिसकेको छ । 
प्रतिवेदनको शिफारिस र प्रचलित व्यवस्थाबमोजिम शिक्षक दरबन्दी मिलान तथा पुनर्वितरण तालिकालाई स्वीकृतिका लागि नगर कार्यपालिकाको वैठकमा प्रस्ताव पेश गर्ने समितिले निर्णय गरेको छ । शिक्षा ऐन, २०२८ तथा शिक्षा नियमावली २०५९ (संशोधनसहित) को अनुसूची १२ बमोजिम नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७६ भाद्र ४ गतेको निर्णय, नेपाल सरकारको शिक्षक दरबन्दी (मिलान तथा व्यवस्थापन) कार्यविधि, २०७६ दरवन्दी मिलानसँग सम्बन्धी व्यवस्था हुन् । 

पोखरा । नेपाल भ्रमणमा रहेका बेलायती राजकुमार एडवार्ड र राजकुमारी डचेस सोफी पोखरामा छन् । उनीहरूले गोर्खा सेनामार्फत बेलायत–नेपाल मित्रताको गहिरो सम्बन्ध रहेकोबारे चर्चा समेत गरे ।

बेलायती सेनामा औपचारिक रूपमा सामेल भएका २७४ नेपाली युवाहरूको वार्षिक प्रमाणीकरणमा सहभागी भएका उनीहरूले गोर्खा सैनिकमा नेपालीहरूको सक्रियताको प्रशंसा गरेका थिए । त्यस क्रममा बेलायती सेनामा नयाँ भर्ना भएका केही युवाका परिवारका सदस्यहरूसँग भेटघाट पनि गरेका थिए । 

अत्यधिक प्रतिस्पर्धात्मक भर्ती प्रक्रिया पछि २७४ जना प्रशिक्षार्थी राइफलम्यानहरू बेलायती सेनामा सामेल हुनेछन् । गोर्खा सेनाको ब्रिगेड ब्यान्डको नेतृत्वमा परेडको मार्च–आउटमा नेपालभरबाट आएका नयाँ भर्ती भएकाहरूका परिवारका सदस्यहरू उपस्थित थिए ।

राजकुमारले भने, ‘अब तपाईँ गोर्खा सैनिक बन्नुभएको छ । यस वर्ष भर्ती हुन सम्भावना बोकेका १३,००० भन्दा बढीमध्ये केवल २७४ नयाँ गोर्खा मध्ये एक हुनुहुन्छ । यो तपाईँको जीवनको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीहरू मध्ये एक रहेको छ । आफ्नो उपलब्धिमा धेरै गर्व महसुस गर्न सक्ने अवस्थामा हुनुहुन्छ ।’

उनीहरू बेलायतको क्याटरिङमा रहेको सैन्य प्रशिक्षण केन्द्र (आइटीसी) पुग्नेछन्, जहाँ उनीहरूले नौ महिना लामो प्रशिक्षणमा सहभागी हुनेछन् ।

समारोहमा उपस्थित अन्य व्यक्तित्वहरू नेपालका लागि बेलायती राजदूत रोब फेन; गोर्खा ब्रिगेडका कर्नल कमान्डेन्ट मेजर जनरल स्ट्रिकल्याण्ड डिएसओ एमबीइ; गोर्खा ब्रिगेडका डेपुटी कर्नल कमान्डेन्ट मेजर जनरल द लर्ड ल्यान्कास्टर टिडी पीसी; ब्रिटिस गोर्खा नेपाल (बिजीएन) का कमान्डर कर्नल ड्यान रेक्स एमभिओ; र बिजीएनका डेपुटी कमान्डर लेफ्टिनेन्ट कर्नल राजेशकुमार गुरुङले भर्ती भएका नयाँ सैनिकहरूको प्रमाणीकरणको अवलोकन गरे ।

परेडमा गोर्खा र ब्रिटिस कर्मचारीहरूलाई ३८ वटा राज्याभिषेक पदक र दुई वटा दीर्घ सेवा तथा असल आचरण पदकहरू पनि प्रदान गरिएको थियो । राजकुमार र राजकुमारीले १०४ वर्षीय आशा कुमारी तामाङलाई पनि भेटेका छन् । जसका स्वर्गीय श्रीमान्ले दोस्रो विश्वयुद्धमा चौथो गोर्खा राइफलमा आबद्ध भई सेवा गरेका थिए । 

राजकुमार दम्पतीलाई पोखराका मेयर धनराज आचार्य, प्रमुख जिल्ला अधिकारी भरतमणि पाण्डेले स्वागत गरेका थिए । उनीहरू बिहीबार र शुक्रवार कास्कीमा रहने छन् ।

पृष्ठभूमि

गोर्खा वेल्फेयर ट्रस्ट भूपू गोर्खा सैनिक, उनीहरूका परिवार र समुदायलाई सहयोग गर्न समर्पित अग्रणी परोपकारी संस्था हो । यसको स्थापना सन् १९६९ मा कल्याणकारी पेन्सनधारीहरू (एमओडी पेन्सनका लागि योग्य हुनु अगावै बेलायती सेना छोडेका)लाई आर्थिक सहायता प्रदान गर्न भएको थियो । आज ट्रस्टले भूपू गोर्खा सैनिक र उनीहरूका परिवारहरूलाई नेपालमा र भारत जहाँ केही गोर्खा लाभग्राहीहरूले आर्थिक र स्वास्थ्य सहयोग प्राप्त गरिरहेका छन् सम्मानित जीवन बाँच्न सकिन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न आर्थिक, स्वास्थ्य र विकासजन्य सहायता प्रदान गर्दछ । नेपालस्थित ५१५ जनाको प्रभावकारी टोलीमार्फत ट्रस्टले नेपालभरि उल्लेखनीय प्रभाव पारेको छ, प्रत्येक वर्ष लगभग २ करोड ४० लाख पाउण्ड विभिन्न कार्यमा खर्च गर्दै आएको छ जस्तै ः हजारौँ गरिब भूपू गोर्खा सैनिक र विधवाहरूलाई कल्याणकारी पेन्सन र अनुदान, जसले उनीहरू सम्मानका साथ बाँच्न सकून् भन्ने कुरा सुनिश्चित गरेको छ; भूकम्पपछि राहत र उत्थानशील आवास (ट्रस्टले भूपू गोर्खा सैनिक र उनीहरूका विधवाहरूका लागि तत्काल राहत सहयोग उपलब्ध गराउनुका साथै १,७५० भन्दा बढी भूकम्प–प्रतिरोधी घरहरू निर्माण गरिसकेको छ ); स्वास्थ्य उपचार सेवाः भूपू गोर्खा सैनिक र उनीहरूका परिवारहरूलाई उच्चस्तरको स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । गत वर्ष २१ हजार २०० भन्दा बढी बिरामीहरूले चिकित्सा सेवा प्राप्त गरे; स्वच्छ खानेपानी र सरसफाइ (गत वर्ष मात्र १,५९० धाराहरू जडान गरी दुर्गम समुदायहरूमा स्वच्छ खानेपानी पु¥याउने काममार्फत ८ हजार ८०० भन्दा बढी व्यक्तिहरू लाभान्वित भएको); र शिक्षाः ट्रस्टको विद्यालय कार्यक्रमले दुर्गम क्षेत्रहरूमा विद्यालयहरू निर्माण र मर्मतसम्भार गर्दछ जसले नेपाली बालबालिकाहरूको शिक्षामा पहुँच सुधार हुनपुगेको छ ।

ब्रिगेडियर ’बनी’ बर्नेटले सर होरेस कदुरीलाई नेपालमा रहेका भूपू सैनिकहरूलाई ब्रिगेड अफ गोर्खाजले कसरी राम्रो सहयोग पु¥याउन सक्छ भन्ने बारेमा चासो व्यक्त गर्दा कदुरी कृषि सहायता संघ सन् १९६८ बाट सुरु भएको हो । योजना सुरु भएदेखि कदुरी परिवारले नेपालका पहाडी समुदायहरूको सहयोगार्थ १२ करोड ५० लाख पाउण्ड उपलब्ध गराइसकेको छ । संघले हाल कृषिमा भन्दा पनि पूर्वाधार इन्जिनियरिङ र तालिमको क्षेत्रमा धेरै काम गर्छ ; तर सारमा यो “आफूलाई मद्दत गर्नेहरूलाई मद्दत गर्ने” र “वञ्चितीकरणमा परेकाहरूको जीवनमा अवसर निम्त्याउने“ बारे हो । संघलाई पूर्णतः कदुरी चैरिटेबल फाउन्डेसनले आर्थिक सहायता प्रदान गर्दै आएको छ; ःएमओडीको अनुरोधमा र उनीहरूको सहयोगमा यो गोर्खा कल्याण ट्रस्टसँगै कार्यान्वयन साझेदारको रूपमा काम गर्दछ । सामान्यतया प्रतिवर्ष लगभग ७ करोड ५ लाख पाउण्ड बराबरका क्रियाकलापहरूमा पूर्वाधार, रोजगारी तालिम, विशेष परियोजनाहरू, र केही स्वविवेकी योजनाहरू समावेश हुनेगर्छन् । पछिल्लो समय यसले २०७२ साल को भूकम्पमा नष्ट हुन पुगेकालाई प्रतिस्थापन गर्न ८०० वटा घरहरू निर्माण गर्नुका साथै नेपालको कोभिड प्रतिक्रियामा उदारतापूर्वक योगदान दिएको छ ।

७ फेब्रुअरीमा ब्रिटिस गोर्खा पोखरा (बीपीपी) मा हुने भर्ती इन्टेक २५ (आरआइ२५) प्रमाणीकरण परेड ब्रिटिस गोर्खा नेपाल (बिजिएन) द्वारा सञ्चालित तीन चरणको छनोट प्रक्रियाको अन्तिम क्रियाकलाप हो । परेडमा गोर्खाजको ब्रिगेडमा सामेल हुने २७४ जना प्रशिक्षार्थी राइफलम्यान सहभागी हुनेछन् । त्यसका लागि गत मार्च महिनाभरि १३ हजार भन्दा बढी सम्भावित व्यक्तिहरूले गोर्खा सैनिक बन्न आवेदन दिएका थिए । स्वतन्त्र, निष्पक्ष र पारदर्शी भन्ने गोर्खा भर्तीको मन्त्रको परिपालना भएको सुनिश्चित गर्न सम्पूर्ण प्रक्रियालाई स्वतन्त्र रूपमा आश्वस्त पार्ने काम गरिन्छ ।

काठमाडौं ।  प्रतिनिधि सभा बैठक आज (शुक्रबार) पनि बस्दैछ । बैठक संघीय संसद भवन नयाँ बानेश्वरमा दिउँसो १ बजे बैठक बस्नेछ । 

आजको बैठकमा उद्योग तथा वाणिज्य र श्रम तथा उपभोक्ता हित समितिका सभापति अब्दुल खानले विद्युतीय व्यापार विधेयक सम्बन्धी समितिको प्रतिवेदन २०८१ पेस गर्ने कार्यसूची छ ।

त्यस्तै, कानुनमन्त्री अजय कुमार चौरसियाले  कानुन, न्याय तथा मानवअधिकार समितिको प्रतिवेदनसहितको विधायन विधेयकमाथि छलफल गरियोस्  र विधायन विधेयकलाई पारित गरियोस् भन्ने प्रस्ताव गर्नेछन् । 

यसैगरी आजको बैठकमा श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री शरदसिंह भण्डारीले अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगयठनको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले स्वीकृत गरेका नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय श्रम मापदण्डहरूको संयन्त्रहरू (महासन्धी, प्रोटोकल र सिफारिस)सम्बन्धी प्रतिवेदन पेस गर्ने कार्यसूची रहेको छ ।

यस्तै आज प्रतिनिधि सभा अन्तर्गत गठित पूर्वाधार विकास समितिको बैठक पनि बस्दैछ । बिहान ९ बजे बस्ने बैठकमा ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाइ मन्त्रालयसँग छलफल हुदैछ । 

आज नै शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सूचना प्रविधि समितिको बैठक पनि बस्दैछ । बिहान ८ बजे बस्ने बैठकमा आगामी दिनमा हुने राष्ट्रिय खेलकुदको विद्यमान अवस्था, भए गरेका कामकारबाही, समस्या र भावी कार्यदिशाका सम्बन्धमा युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयसँग छलफल हुदैछ ।

काठमाडौँ । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका मुकेश विष्ट र त्रिभुवन विश्वविद्यालय (टीयू) की विना थारुले दोश्रो विश्वविद्यालय खेलकुद महोत्सव अन्तर्गत एथलेटिक्सको १ सय मिटर दौडमा बुधबार स्वर्ण जितेका छन् । मुकेश पुरुष र विना महिलामा पहिलो भए ।

पोखरा रङ्गशालामा मुकेशले निर्धारित दूरी ११.२२ सेकेन्डमा पूरा गरे । ११.६५ सेकेन्ड समयमा काठमाडौँ विश्वविद्यालयका विकासकुमार शाह दोश्रो तथा ११.८४ सेकेन्ड समयमा टीयूका प्रकाश जोशी तेस्रो भए ।

विनाले निर्धारित दूरी तय गर्न १४.४० सेकेन्ड समय खर्चिन् । टीयूकी आकृति चौधरी १४.९० सेकेन्डमा दोस्रो तथा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयकी प्रमिला खड्का १५.०० सेकेन्डमा तेस्रो बने ।

राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) द्वारा आयोजित प्रतियोगिताको पुरुष लङजम्पमा पनि मुकेशले अर्को स्वर्ण  जिते । उनले ६.७० मिटर जम्प गरे । सुदूरपश्चिमकै खेमराज जोशी (५.८२ मिटर) दोस्रो तथा टीयूका दिवस रेग्मी (५.५३ मिटर) तेस्रो भए ।

गण्डकी विश्वविद्यालयको सह–आयोजना तथा विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको समन्वयमा भइरहेको प्रतियोगिताको पुरुष ४ सय मिटर दौडमा टीयूका सुशिलकुमार बानियाँ पहिलो भए । उनले ५३.९१ सेकेन्डमा निर्धारित दूरी तय गरे ।

टीयूका दिवस रेग्मी (५५.५६ सेकेन्ड) दोश्रो तथा सुदूरपश्चिमका दीपकराज भाट (५६.२९ सेकेन्ड) तेस्रो स्थानमा रहे । यो प्रतिस्पर्धाको महिलामा मधेश प्रदेश विश्वविद्यालयकी हिमाली शाहीले स्वर्ण जितिन् । हिमालीले निर्धारित दूरी पूरा गर्न १ मिनेट १०.४६ सेकेन्ड समय लगाइन् । टीयूकी राज्यलक्ष्मी रावल (१ मिनेट १०.४८ सेकेन्ड) ले रजत तथा गण्डकीकी कृति गिरी (१ मिनेट १५.३० सेकेन्ड) ले कांस्य हात पारे ।

एथलेटिक्सको पहिलो दिन ५ स्वर्णको टुङ्गो लाग्दा सुदूरपश्चिम र टीयूले समान २–२ स्वर्ण जितेका छन् । मधेश प्रदेशले १ स्वर्ण जितेको छ । १० स्पर्धा समावेश एथलेटिक्सको बाँकी ५ स्पर्धाको फाइनल बिहीबार हुनेछ ।

काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिकाले  पद्मकन्या बहुमुखी क्याम्पसमा जडान गरेको पैदलयात्री आफैँले बटन थिचेर ट्राफिक लाइट बाली बाटो काट्न सकिने ‘पेलिकन क्रसिङ’ प्रविधि सञ्चालनमा आएको छ ।

दुई महिना अगाडि महानगरपालिकाले  पद्मकन्या बहुमुखी क्याम्पससहित विभिन्न ३६ स्थानमा स्थापना गरेको थियो । पद्मकन्या कलेजमा भने आज देखि सञ्चालनमा ल्याईको काठमाडौँ महानगरपालिका जनसङ्ख्या अध्ययन विभागीय प्रमुख भगवती सेडाईले जानकारी दिएकी हुन् ।

उनले भनिन्, ‘जडान हामीले २ महिना अगाडि नै गरेका थियौँ । आजदेखि सञ्चालन गर्दै छौँ ।’

त्यस्तै, उनले सडक सुरक्षाका विभिन्न मापदण्डहरू रहेकोमा सडक प्रयोगकर्ता मध्य पहिलो र ठूलो अधिकार पैदल यात्रीलाई हुने बताइन् । सडक दुर्घटनाबाट कसैले ज्यान गुमाउन नपरोस् भन्ने उद्देश्यले उक्त ‘पेलिकन क्रसिङ’ सञ्चालनमा ल्याइएको उनको भनाई छ ।

उनले भनिन्, ‘सडक सुरक्षाका विभिन्न मापदण्डहरू छन् र सडक प्रयोगकर्ता मध्य पहिलो र ठूलो अधिकार पैदल यात्रीलाई हुने गर्छ । त्यसैलाई मध्यनजर गर्दै यो राखेका हौं । यसको उद्देश्य भनेको सडक दुर्घटनाबाट कसैले ज्यान गुमाउन नपरोस् भन्ने हो ।’

त्यस्तै पद्मकन्याकी छात्रा सन्ध्या बस्यालले ‘पेलिकन क्रसिङ’ प्रविधि जडानसँगै कलेज अगाडि हुने दुर्घटनाको जोखिम न्यूनीकरण भएको भन्दै धन्यवाद दिइन् ।

उनले भनिन्, ‘पेलिकन क्रसिङ’ प्रविधि जडान गरिदिनुभएको छ यो एकदमै उदाहरणीय छ । कलेज अगाडि जहिले पनि एकदमै दुर्घटना हुने सम्भावना हुन्थ्यो । ठ्याक्क सहि समयमा सहि ठाउँमा यो जडान गर्दिनु भएको छ । त्यसको लागि धन्यवाद दिन चाहन्छु । यसको सिस्टम फरक छ । तर यो हाम्रो सुरक्षाको लागि नै भएकाले विस्तारै सिक्नुपर्छ ।’

घनश्याम चापागाईं नेपाली धर्म, संस्कृति एवम् नेपालमा मनाइने पर्वहरूका विषयमा विशेष जानकारी राख्छन् । नेपाल ज्योतिष परिषद् केन्द्रीय समितिको उपमहासचिव समेत रहेका उनी ज्योतिष परामर्श सेवामा पनि क्रियाशील छन् । सञ्चारकर्मी हुँदै ज्योतिष विज्ञानका क्षेत्रमा सक्रियता बढाएका उनीसँग वसन्त पञ्चमी एवम् सरस्वती पूजा, यसको महत्व, पूजा विधि र नेपालमा मनाइने तौर तरिकाका विषयमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित भाग । 

वसन्त पञ्चमीको महत्व के छ ? तिथि र मितिका हिसाबले कहिले पर्छ ?

विशेषगरी वसन्त पञ्चमी वा सरस्वती पूजा एकै रूपमा बुझिन्छ । तिथि–मितिको हिसाबले भन्नुपर्दा २०८१ सालमा चाही माघको २१ गते सोमवारका दिन परेको छ । नेपाली समाजमा यो पर्वको विशेष महत्व छ । शिशिर ऋतुको गमन या बिदाई संँगसँगै वसन्त ऋतुको आगमन हुनेदिन भएकाले वसन्त पञ्चमीको विशेष महत्व छ । ६ वटा ऋतुहरू मध्ये सबैभन्दा लामो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऋतु भनेर वसन्त ऋतुलाई लिइन्छ । धर्मशास्त्रका अनुसार पाँचवटा ऋतुहरूमध्ये वसन्त राजालाई बलवान् मानिएको छ । बलवान् भएकै कारणले आ–आफ्नो आयु र उमेरबाट दिनहरू हेर्दा लगभग सबै ऋतुहरू दुई महिनाका हुन्छन भने वसन्त ऋतु ४० दिन बढीको हुन्छ । यही वसन्त ऋतुबाट चाही नयाँ सिजन सुरु हुने विश्वास गरिन्छ । 

वसन्त पञ्चमी माता सरस्वतीको लागि किन महत्वपूर्ण र प्रिय छ ?

वसन्त ऋतुमा अर्थात् वसन्त पञ्चमीकै दिन भगवती सरस्वतीको जन्मदिनको रूप भनेर मानिन्छ । सरस्वतीलाई विद्याकी देवी भनेर पूजन समेत गरिने नेपाली परम्परा छ । महिलाहरू जम्मा तीन चरित्रका हुन्छन् भनेर व्याख्या गरिन्छ । ति देवीहरूको भक्ति गर्ने भनेको उहाँहरूको गुण अनुसरण गर्नु हो । प्रतिनिधित्व गर्नु वा नक्कल गर्नु भनेको दैविय अवतारहरूमा प्रवेश गर्यौँ भन्ने अर्थ लाग्दछ । महिला तीन चरित्रका भन्नाले एउटी सरस्वती स्वरूप हुन् । ति महिला भनेका महान ज्ञानी अर्थात् अत्यन्तै ज्ञानी भन्ने अर्थमा बुझिन्छ । अर्को लक्ष्मी स्वरूप भनेको महान धनी महिला भनिएको हो । अर्को भनेको महान बलवानी र पराक्रमी महिला जसलाई चाही हामी नवरात्रमा भगवती महाकाली महाशक्तिको रूपमा पूजा गर्दछौँ अर्थात् दुर्गा भवानीलाई पूजा गर्दछौँ। यी तीन देवीका आफ्नै महत्व छन् । तथापि महिलाले यी तीनवटा गुण आफूमा अनुकरण गर्न सक्नु भनेको सशक्त महिला हुनु हो । जो मान्छे धनी छ, त्यो मूर्ख हुन्छ । जो मान्छे विद्वान् छ त्यो मान्छे गरिब हुन्छ । धन र विद्या एउटै मान्छेमा प्रशस्त भएको भए त्यो मान्छेले संसार हल्लाउनसक्छ । त्यस्ता नारी र पुरुषहरू संसारमा यदाकदा मात्र छन् । तसर्थ विद्याकी देवी भनेर मानिने वसन्त पञ्चमीको दिन सरस्वती मातालाई सेतो वस्त्र धारण गरेर हाँसमाथि बसेकी, वीणा बजाउने गरेकी, हातमा कलम–पुस्तक लिएकी स्वरूपमा व्याख्या गर्छौँ । त्यही नै चिजको विकास हुने दिन र त्यहाँबाट अक्षर आरम्भ गर्ने गरिन्छ । साना बालबालिकाहरूलाई क,ख सिकाउने गरिन्छ । हरेक कुराको आरम्भ गर्दा शुभ दिन सरस्वती पूजालाई मानिन्छ । सँगीतकी देवी पनि मानिन्छ । 

बालबालिकालाई शिक्षारम्भ साथसाथै नाक–कान छेडी दिने चलन छ । खास किन यो दिन पवित्र मानिन्छ ?

स्कुलमा भर्ना गर्न बाँकी छ भने त्यो दिन अक्षर आरम्भ गरियो भने जिब्रोमा माता सरस्वतीको बास हुन्छ भन्ने विश्वास छ । घरमा लक्ष्मीको बास होस, आकाशका ३३ कोटी देवता सधैँ दाहिना भइदिउन भनेर गुरुहरूले आर्जिवाद दिने गर्छन् । वसन्त पञ्चमीमा अक्षर आरम्भ गराइयो भने बच्चा अत्यन्तै नै सक्रिय हुन्छ भन्ने विश्वास छ । हरेक कुराको साइत हुन्छ । बिना साइत केही काम हुँदैन । वसन्त पञ्चमीको दिन पवित्र दिन भएकाले नाक–कान छेड्दा केही साइत हेर्नु पर्दैन भन्ने विश्वास लिइन्छ । हरेक व्यक्तिले बेलुका सुत्नेबेलामा दिनभरीका थकानहरू भएपनि साँझ खुसी भएर सुत्दा बिहान झनक्क रिस उठ्छ भने सरस्वतीको पाठ गर्दा राम्रो हुन्छ । यति मात्र होइन विद्यार्थीहरूलाई विद्या आर्जन गराउनका लागि पनि पाँचवटा लक्षण हुनुपर्छ । ति पाँचवटा लक्षणहरू माता सरस्वतीको जुन वसन्त पञ्चमीका दिन आराधना गरेर पूजाअर्चना गरेर काम गरियो भने पाँचवटा लक्षणहरू प्राप्त हुन्छ । 

खासमा माता सरस्वती को हुन् ? हजुरले कसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ ?

माता सरस्वतीलाई हामीले ब्रह्मा पत्नीका रूपमा चिन्छौँ तर उहाँ बम्हाकी बहिनी हुनुहुन्छ । हामी ब्रह्मा, विष्णु र रुद्रेस्वरप्रति गहिरो विश्वास राख्छौँ । ब्रह्माकी पत्नी भनेर सावित्रीलाई चिनिन्छ । कतिपय मान्छेहरूले सरस्वतीलाई ब्रम्हणी पत्नी भनेर व्याख्या गर्छन् । ब्रह्माकी बहिनीको रूपमा सरस्वती माता चिनिनुहुन्छ । अर्थात् विद्याकी देवी भनेर पनि उहाँलाई चिन्नुपर्छ । 

सरस्वती पूजा गर्ने प्रचलन कहिले र कसरी सुरु भयो ?

सरस्वती पूजाको थालनी कसरी र कहिले सुरु भयो भनेर भन्न सकिदैन् । तर यतिबेला हाम्रा धर्म शास्त्रहरू उदय भए वा पुराणहरूमा आदिम कालदेखि नै सरस्वती माताको पूजा गर्न थालियो । त्यही बेलादेखि सरस्वती पूजा गर्न थालिएको हो । वसन्त पञ्चमी माता सरस्वतीको जन्म दिन भनेर उल्लेख गरिएको छ । लेखकहरूले कसैले एउटा मिति दिने र कसैले अर्को मिति दिने गरेको पाइन्छ तर वास्तविक यही नै मिति भन्ने छैन् । तर पनि यस ऋतुमा उहाँको आगमन हुन्छ र वसन्त ऋतुमा उहाँको जन्म हुन्छ भनिएकाले त्यहाँदेखि थालिएको हो ।

हिजोआज धर्मकर्म हराउँदै गयो, पूजाआजा मानिसहरूले गर्दैनन् । सरस्वती पूजा मानिसले गर्दैनन, धर्म संस्कृतिमा लाग्दैनन्, आधुनिक युगमा मानिसहरू नास्तिक बने भनिन्छ । जति मान्छे नास्तिक बन्छ एकदिन त्यसलाई ठक्कर लाग्छ, मानिसले आपत परेपछि समाधानको पाटा खोज्छ । तथापि हामीले विश्वास राख्यौ भने उत्तम फल प्राप्ति हुन्छ । वसन्त पञ्चमीका दिन हामीले प्रयोग गरेका सरसामानहरूमा पनि ख्याल गर्नुपर्छ । अहिले कम्प्युटरको जमाना छ, हात हातमा फोन छ । हाम्रा सामाग्रीहरू हरेक चीजहरूको पूजन गर्नु भनेको त्यो चिजप्रति समर्पित छु भनिएको हो । पूजन, भक्ति र भावले लक्ष्य चुम्न सहयोग गरोस भनेर नै ति चिजको पूजा गरिएको हो । 

हजुरले पूजा गर्दा सर–सामग्रीमा ध्यान दिनुपर्छ भन्नुभयो । सामाग्रीहरू के–के प्रयोग गर्नुपर्छ ,पूजाका विधिहरू केके हुन् ?

माता सरस्वतीको पूजा गर्दा विशेषगरी दियो, कलश, गणेशको पूजा अनिवार्य गर्नैपर्छ । आफ्नो अफिसहरू वा घरमा गर्दा पनि दियो, कलश राखेर गणेशको पूजा गर्नैपर्छ । दायाँ हातपट्टी आसन अथवा पूर्व फर्केर पूजा गर्न बस्नुपर्छ । कर्ताले र आफ्नो दायँपट्टी दियो बालिन्छ र बीचमा गणेश स्थापना गरिन्छ । त्यसभन्दा पछाडि कलशमा पानी फूल राखेर दीप, कलश र गणेशको पूजा गरिन्छ । लामा लामा मन्त्रहरू हुन्छन, तीनको उच्चारण गरिन्छ । त्यसपछि गणेशको भन्दा अगाडि सरस्वती माताको मूर्ति वा फोटो राख्नुपर्छ । तर मूर्ति र फोटोमा दुईवटा प्रभाव हुन्छन् । फोटो राख्नुहुन्छ भने त्यति आपत्ति रहेन । यदि मूर्ति राख्नुहुन्छ भने प्राण प्रतिष्ठित हुनुपर्छ । बिना प्राण प्रतिष्ठा गरेका मूर्तिहरू अर्थात् बजारबाट किनेर ल्याएर त्यही दिन राखेर पूजा गर्दा त्यसमा शक्ति विस्थापित हुँदैन् । त्यसलाई जगाउनुपर्छ । एउटा लामो मन्त्र हुन्छ त्यसले विज्ञ गुरुहरूबाट सरस्वतीको प्राण प्रतिष्ठा गर्नुपर्छ । गुरुहरूले जगाइदिनुहुन्छ र त्यो चलायमान भयो भन्ने विश्वास गरिन्छ र मूर्ति पूजा गर्दा विशेष लक्ष्मी प्राप्ति गर्ने र स्थिर सरस्वती प्राप्त गर्न उभिएका मूर्तिहरूभन्दा बसेका मूर्ति किन्दा राम्रो मानिन्छ । त्यसैले माता सरस्वतीको बसेको फोटो, मूर्तिलाई प्राण प्रतिष्ठा गरेर त्यसको विधिवत् रूपमा चन्दन, अक्षता फूलपातीले मूर्तिको पूजन गरिन्छ । र पेशासँग सम्बन्धित सामग्रीहरूको पूजा गर्नपर्छ । वर्षभरी नै मेरो पेशा राम्रो होस् भन्दै कामना गर्दै आफ्नो पेशा अनुकूलको सामाग्रीको पूजा गर्ने र सकिन्छ भने सरस्वतीको जुन बन्धना स्तुति गाइन्छ, त्यो गाउनु राम्रो हो । माता सरस्वतीले हातमा लिएका विभिन्न साधनहरू छन् । ति मध्ये बुझ्नैपर्ने चाही चारवटा चिजहरू छन् । एउटा हातमा वीणा, अर्को हातमा स्फटिकको माला, अर्को हातमा पुस्तक र अर्को हातमा अभय मुद्रा बोक्नुहुन्छ । त्यसैले हामी माता सरस्वतीको भक्ति गर्ने हो भने यी चिजपनि ल्याएर पूजा गर्नुपर्छ । 

विद्यार्थी नभएपनि विद्या त जन्मदादेखि नै नमरेसम्म आर्जन गर्ने चिज हो । तसर्थ ज्ञान गुण दिने र लिने काम जीवन्त रूपमा चलिराखेको हुन्छ । ति चार चीजको पूजा एवम् माता सरस्वतीको पूजा गर्नु राम्रो हो । सकिन्छ भने त्रिकन्या, पञ्चकन्याहरूलाई माल्यार्पण गर्ने, टिकोटालो गरिदिने, मिठो फूल प्रसाद ग्रहण गराइदिने गर्नुपर्छ । र त्यो दिन माछा मासुहरू नखाने बेलुका माता सरस्वतीको स्तुति गान गर्ने गर्नुपर्छ । 

उहाँले चारवटा हातमा बोक्नुभएको भएको चार सामग्रीहरूको विशेषता पनि छुट्‍टै होला नि ?

वीणा माता सरस्वतीले बोकेकाले नाच्ने, गाउँने, बजाउने एवम् सँगीत साहित्यका सीपका धनीले पनि माता सरस्वतीको पूजा बढी गर्नुपर्छ भन्ने लाग्छ । उहाँको सहयोग प्राप्त भएन भने कलाकारहरू सप्रिदैनन् । कलाकारको प्रतिनिधित्व वीणाले गर्छ । अर्को हातमा भएको पुस्तक भनेको चाही शिक्षाको प्रतीक हो । विद्यार्थीहरूको स्मरणशक्ति तेज होस् भनेर पूजा गरिन्छ । अर्को स्फटिकको माला बोक्नुहुन्छ । स्फटिक भनेको पारदर्शीताको प्रतीक हो । सरस्वतीले सेतो वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ र कमलमाथि बस्नुभएको र हाँसमा सवार गर्नुहुन्छ । त्यसैले त माता सरस्वतीको प्रतीक भनेको सेतो हो । सेतो रङ्ग भगवतीको हो, सेतो भनेको सफा हो । हरेक व्यक्तिको सोच पारदर्शी हुनुपर्यो । रिस उठ्यो भने त्यसलाई पैतालाले थिच्न सक्नुपर्यो अनि मात्र मनमा सङ्लो भाव सृजना हुन्छ । त्यसैले सेतो वस्त्रको प्रयोग गर्नुपर्छ भनेर स्फटिकको माला पूजा गरिन्छ । अर्को भनेको अभय मुद्रा हो, त्यो भनेको डरबिनाको मुद्रा हो । काम गर्दा हिम्मत वा आँट भएन भने परीक्षा पास गरिन्छ, त्यसैले यसको पूजा गर्नुनेको हो । 

पूजा गर्दा मन्त्रहरू चाही केके उच्चारण गर्नुपर्छ ?

माता भगवतीको स्तुति गर्ने मन्त्र धेरै लामा हुन्छन् । विशेषगरी स्तुति गान गर्नुपर्छ । व्रम्हाकी स्वरूप भएकी भगवती सरस्वतीको १२ वटै स्वरूपलाई एकै पटक नमन गरेर स्तुति गान गाउनुपर्छ । 

युवा पुस्ताहरूमा नास्तिकपन बढ्दो देखिन्छ । यसले धर्म संस्कृतिको संरक्षण र नयाँ पुस्तामा आस्था कसरी ल्याउन सकिएला ?

हामी विदेशी तामझामहरूलाई भित्राइरहेका छौ, आफ्ना पुरातन संस्कृतिहरूलाई बिर्सिदै गइरहेका छौ । जन्म दिन मनाउँदाको क्षणलाई नै हेरे पुग्छ । जन्मदिनको दिन त आफ्ना अष्ठ चिरन्जिवीहरूको पूजा गरेर, पाठ गराएर बर्षदिन भरीको समय शुभ रहोस भनेर कामना गर्नुपर्ने हो । ग्रहहरूको शान्ति गराउने हिजोको जमानामा आज विभिन्न बस्तुहरू मिक्स गरिएका केक ल्याएर रमाइलो गर्छौं । अनि त्यो केक काटेर खाने क्रममा सबैभन्दा पहिले बत्ति बाल्नुपर्ने हो तर जब केक काट्ने बेला भयो बत्तिलाई फुकेर निभाउँछौँ । बत्ति त ज्वलन्त हुनुपर्यो नि, निभ्नु भएन । बत्ति जलेर आफूलाई उज्यालो दिलाओस् भन्ने हो । हरेक व्यक्तिले आफ्नो ज्ञानको ज्योति छर्नु भनेको बत्ति बाल्नु हो । तर हाम्रो समाजमा पाश्चात्य संस्कृति बढ्न थालेको छ । नौ वटा ग्रहहरू घुम्दै जाने क्रममा सबै मान्छेलाई सुखैसुख हँुदैन् । एकदिन दुःख हुन्छ । दुःख भएपछि त्यो मान्छेलाई ठक्कर जब लाग्छ उ जति नास्तिक होस् उ कुनै पनि माध्यम अपनाएर आस्थाका देवी देवताकोमा ज्ञान लिन जान्छ । तुलनात्मकरुपमा धर्म संस्कृतिप्रति आस्था घटेकै हो । पाँच भाई छोरा जन्मिदा एक भाई आस्तिक र अरू नास्तिक हुँदा उसले अरू भाइलाई मोटिभेट गर्नसक्छ । आगोको झिल्का ठुलो चाइदैन सानो थोरै शक्ति भएपनि त्यसले जलाएर त्यो उज्यालोमा अरू मान्छेलाई ल्याउन सक्छ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । तर यसमा चाही राज्यले पनि नीति ल्याउनुपर्छ । 

धर्म संस्कृतिको संरक्षणको विषयलाई राज्यले कतिको प्राथमिकतामा राखेको छ जस्तो लाग्छ ? 

राज्यले कानून निर्माणमा कमी गरेको छैन् होला । संविधानमा लेखिदाखेरी धर्म संरक्षणका खातीर बहुपार्टीको प्रतिनिधित्व भएको देखिन्छ । तर धर्म संस्कृति प्रतिको संरक्षणमा व्यवहारिक रूपमा सरकारी तवरबाट केही कमजोरी भएको छ । पाश्चात्य मुलुकहरूबाट प्रतिपादित भएका धर्म गुरुहरू, पादरीहरूसँगको साँठगाँठ भएको देखिन्छ । धर्म संस्कृतिको संरक्षणमा कागजी प्रकियामा जति उल्लेख गरिएको छ व्यवहारिक रूपमा केही कमजोरीपन देखिएकै छ । यसमा हामीले राज्यलाई घचघच्याउनुपर्छ । राज्यले गरेर भन्दा पनि राज्यप्रति उत्तरदायी हामी जनताहरूको आवाज त्यहाँ बुलन्द हुनैपर्छ । 

काठमाडौं । ‘हाम्रो साझा भविष्यका लागि सीमसार क्षेत्रको संरक्षण’ नाराका साथ आज विश्व सिमसार दिवस मनाइँदैछ । सन् १९७१ मा क्यास्पियन समुद्रको किनारमा रहेको इरानको सहर रामसारमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय महत्वको सिमसारसम्बन्धी महासन्धिको अङ्गीकार गरिएको दिनको सम्झनामा दिवस मनाउन लागिएको हो ।

तीव्र गतिमा भइरहेको सिमसार क्षेत्रको ह्रास रोक्नका लागि जनचेतना बढाउने तथा सिमसार क्षेत्रको संरक्षण र पुनःस्थापनाको प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले यो दिवस मनाइँदै आइएको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०२१ अगष्ट ३० मा प्रत्येक वर्षको फेब्रुअरी २ मा विश्वभर सिमसार दिवस मनाउने निर्णय गरेको थियो ।

संरक्षित क्षेत्रको घोषणा, प्रभावकारी नीतिको कार्यान्वयन र ज्ञान आदानप्रदानमार्फत उक्त महासन्धिले राष्ट्रहरूलाई आफ्ना जलाधार क्षेत्रहरूको संरक्षण र दिगो उपयोगका लागि आवश्यक कदम उठाउन सक्षम बनाउने उद्देश्यले दिवस मनाइने गरिएको छ ।

कुल एक सय ७२ राष्ट्रले अङ्गीकार गरेको यस महासन्धिमा सहभागी हुने देशले अन्तर्राष्ट्रिय महत्वका सिमसार क्षेत्रको सूची (रामसार क्षेत्र)मा कम्तीमा एउटा जलाधार समावेश गर्नैपर्ने नियम छ।

हाल नेपालको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, राराताल, माईपोखरी, फोक्सुण्डो ताल, बिसहजारी ताल, घोडाघोडी ताल, गोसाइँकुण्ड ताल, गोक्यो ताल, जगदीशपुर जलासय र पोखरा उपत्यका तथा त्यस क्षेत्रका नौवटा तालको समूह रामसार सूचीमा समावेश छन् ।

धरान l मुकुमलुङ पाथीभरा आदिवासी लिम्बू समुदायको मुन्धुमी स्थल हो भने सनातन धर्मालम्बीहरूको एक पवित्र धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। त्यसैले यो छेत्र सम्पूर्ण नेपालीहरूको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो । २०७५ पौष १६ गते अहिलेकै प्रधानमन्त्री को मन्त्रिमण्डलले मुकुमलुङमा केवलकार बनाउने निर्णय गरेको हो। र, त्यस पश्चात् मुकुमलुङमा केवलकार बनाउने र नबनाउने पक्षबिचको बहस चल्दै आएको छ। फेरी अहिले केपि ओली कै नेतृत्व सरकारको मन्त्रिमण्डलरहेको अवस्थामा केवलकार बनाउने पक्ष सकृय भई केवलकार बनाउन नहुने भन्दै आन्दोलनमा उत्रने पक्षलाई गोली हान्ने परिस्थिति निर्माण भएपछी मुकुमलुङ पाथीभराको स्थिति तनाबपूर्ण बनेको छ।

केवलकार निर्माण पर्यावरणीय न्याय, स्थानीय अधिकार, संस्कृति संरक्षण, र आर्थिक विकास जस्ता गहिरा र संवेदनशील मुद्दाहरूसँग जोडिएको छ। यस्तो अवस्थामा सरकार र स्थानीय बासिन्दाको दृष्टिकोणलाई विवेकपूर्ण रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
सरकारको दृष्टिकोण : सरकारले  मुलुमलुङ पाथीभरामा केवलकार निर्माण  परियोजनालाई पर्यटन र आर्थिक विकासको माध्यमका रूपमा लिएको छ। 

सरकारको दृष्टिकोणबाट केवलकार निर्माण हुँदा हुने सम्भावित फाईदाहरूलाई हेरौ:
पर्यटन वृद्धि : केवलकार सुचारु भएपछी पर्यटकीय आकर्षण बढ्न सक्छ, जस्ले पाथीभरा विकास कोसमा भेटि रकम अझ बढ्छ।
राजस्व लाभ : केवलकारमा यात्रुहरू चडेपछी सरकारलाई राजस्व प्राप्त हुन्छ साथै केवलकारले क्षेत्रीय विकासलाई मद्दत पुर्‍याउँछ।
सुविधा र पहुँच : केवलकारले यात्रालाई सजिलो बनाउँछ, विशेषतः ती मानिसका लागि जो पैदल हिँड्न सक्दैनन्। सरकारको  यो दृष्टिकोणमा कमजोरीहरू पनि छन् । हरेक आयोजनाको सकारात्मक र नकारात्मक प्रभाव हुन्छ।

केवलकार निर्माण गर्दा पर्ने नकारात्मक असरहरू :
पर्यावरणीय नोक्सानी : मुकुम्लुङ पाथीभरा छेत्र डब्ल्यूडब्ल्यूएफ को नजरमा परेको कंचनजंगा संरक्षण छेत्रको सिमानामा पर्दछ जहाँ अति लोपोन्मुख  रेड पान्डा  लगायत कयौँ अन्य लोपोन्मुख जीवजन्तु र पन्छीहरूको स्थानीय घर हो। मानवीय स्वार्थको लागि गरिने भौतिक विकास उनीहरूको स्थायित्व माथिको आक्रमण हो। सयौ वर्ष पुराना प्रतिबन्धित र लोपोन्मुख प्रजातिका गुराँस,चाप् र चिमाल ढालेर संरचना निर्माण गर्दा गम्भीर वातावरणीय असन्तुलन निम्तिन सक्छ।

सांस्कृतिक क्षति : मुकुमलुङ पाथीभराजस्तो सांस्कृतिक महत्व बोकेको लिम्बु समुदायको मुन्धुमी स्थल र सनातनीहरूको धार्मिक स्थलमा निर्माण कार्यले सांस्कृतिक महत्त्वलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ।
स्थानीयको बेवास्ता : स्थानीय बासिन्दाको भावना र पारम्परिक जीवनशैली प्रति बेवास्ता गर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ। स्थानीय बासिन्दाहरूको सहमति र सहभागिता बिना कुनै पनि परियोजना सफल हुन सक्दैन।
स्थानीय विरोधको आधार :
स्थानीय बासिन्दाहरूको विरोध केही ठोस कारणमा आधारित छ I
सांस्कृतिक पहिचान बचाउनुपर्ने : मुकुमलुङ पाथीभरालाई धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलका रूपमा संरक्षण गर्नुको सट्टा यसलाई व्यावसायिक बनाउन खोज्नु स्थानीय स्वायत्तता, मूल्य र मान्यताको उल्लङ्घन हो। राज्यको पेलेरजाने नीतिले आई.एल.ओ. १६९ सन्धि अन्तर्गत संस्कृति, पहिचान आत्मनिर्भरको अधिकारको वेवस्ता गरेको छ। विश्वमा नै आदिवासी समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउन राज्यसंघ संघर्सरत छन।

प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण : आदिवासी समुदायहरू प्राय प्रकृतिमा आधारित जीवनशैलीमा निर्भर गर्छ्न। तर, जब सरकारले उनीहरूको भूमि विकास, खनिज उत्खनन, वा अन्य परियोजनाहरूका लागि कब्जा गर्छ, उनीहरूले आफ्नो भूमि बचाउन सङ्घर्ष गर्छन् । रूख ढाल्नाले यस क्षेत्रको जैविक विविधतामा असर पर्नेछ।बाढी,पहिरो,पानीको मुहान सुक्ने,तापक्रम बढ्ने जस्ता प्राकृतिक प्रकोपको समस्याले सबै भन्दा पहिलो असर यहाँको स्थानीयलाई पार्नेछ।

दीर्घकालीन सोचको अभाव : केवलकार निर्माणले सीमित आर्थिक लाभ दिन सक्छ, तर लामो समयसम्म प्राकृतिक क्षतिले धेरै  ठुलो असर गर्ने सम्भावना छ।

के सरकारको दमन उचित हो त ?
सशस्त्र प्रहरीबल प्रयोग र स्थानीय आन्दोलनकारी माथि बर्बरता पूर्ण तरिकाले गोली प्रहार गर्नु भनेको जनताको लोकतान्त्रिक अधिकारमाथिको प्रहार हो । लोकतन्त्रमा एक व्यक्तिको आवाज पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। लोकतन्त्रको मुख्य विशेषता नै सबैको विचारलाई सम्मान गर्ने र सुन्ने प्रक्रियामा आधारित छ। राज्य शक्तिको बलमा विरोधीहरूको आवाजलाई बन्दुकले दबाउनु भनेको पुराना उपनिवेशवादी शासकहरूको चिन्तनको बिमारी हो।
वार्ता किन महत्त्वपूर्ण छ ?
यस्तो अवस्थामा वार्ता, संवाद र सहमति खोज्नु सरकारको दायित्व हो। बल प्रयोगले समस्या समाधान होइन, झन् जटिल बनाउँछ।
समाधानका सम्भावित उपायहरू:
स्थानीयहरूको सहभागिता : स्थानीयहरूको सहभागितामा के गर्दा उचित हुन्छ भन्ने कुराको निचोडमा पुग्न आवश्यक छ।
विकल्पको खोजी : सुकेटार देखि काफ्लेपाटी सम्म ए ग्रेड को पिचबाटो बनाउन आवश्यक देखिन्छ। त्यस देखि माथि केवलकार बनाउने सट्‍टा, पैदलयात्राका लागि राम्रो बाटो निर्माण गर्ने र अन्य पर्यावरणमैत्री पर्यटक सुविधाहरू विकास गर्ने उपाय खोज्न सकिन्छ। 

पर्यावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA): यो परियोजनाले कस्तो दीर्घकालीन असर पुर्‍याउँछ भन्ने अध्ययन गरेरमात्र निर्णय लिनुपर्छ।

समग्रमा यसको निचोड:

यस अवस्थामा सरकारको केवलकार बनाउने कदमभन्दा पनि स्थानीय बासिन्दाको विरोध नै उचित देखिन्छ। आर्थिक विकास महत्वपूर्ण भए पनि, त्यसका लागि प्रकृति, संस्कृति, र स्थानीय समुदायको बलिदान गरिनु हुँदैन। शक्तिको आडमा स्थानीय आवजविहिनहरूको आवाजलाई बन्दुकले दबाएर, हजारौँ प्रतिबन्धित लोपोन्मुख राष्ट्रिय फुलका बोटहरू काटेर, लोपोन्मुख जीवजन्तुलाई घरबार बिहिन बनाएर मुकुमलुङ पाथीभरा जस्तो पवित्र धार्मिक,सांस्कृतिक र स्वच्छ प्राकृतिक छेत्रलाई व्यवसायीकरण गर्नु दलाल पुजिबादको विकृत रूप हो।
सरकारले बल प्रयोग गर्ने होइन, सबै पक्षबिच छलफल गराएर दीर्घकालीन र न्यायपूर्ण समाधान निकाल्नुपर्छ।

(लेखक लिम्बु स्नातकोत्तर तह राजनितिकशास्त्रका विद्यार्थीहुन) 

रामेछाप । सुनुवार समुदायको बाहुल्यता रहेको रामेछापको उमाकुण्ड र गोकुलगंगा गाउँपालिकामा सुनुवार समुदायको कोइँच लिपिको प्रशिक्षण कार्यक्रम भएको छ । कोइँच भाषाको संरक्षण र जगेर्नाको लागि सुनुवार सेवा समाज संघीय समितिले सो प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजना गरेको हो । उमाकुण्डमा आयोजना गरिएको प्रशिक्षण कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रका १ सय ४० जनाले सहभागिता जनाएका थिए ।

उमाकुण्डको बाम्ती र प्रति गरी दुई ठाउँमा कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको आयोजकले जनाएको छ । प्रशिक्षण कार्यक्रममा सुनुवार समुदायका विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत जनप्रतिनिधि, कर्मचारी, शिक्षक, विद्यार्थी, सामाजिक अगुवा लगायतको सहभागिता रहेको थियो । प्रशिक्षण दुई÷दुई दिनको राखिएको थियो ।

यसै गरी गोकुलगंगा गाउँपालिकाको केन्द्र रस्नालुमा पनि कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ । गाउँपालिका अध्यक्ष काजीबहादुर खड्काले कोइँज लिपिबाट द, क लेखेर प्रशिक्षण कार्यक्रम उद्घाटन गरेका थिए । प्रशिक्षण कार्यक्रममा समाजका विभिन्न क्षेत्रका ६० जनाले सहभागिता जनाएका थिए ।

कार्यक्रममा बोल्दै खड्काले सुनुवार समुदायको बाहुलीयता रहेको गोकुलगंगा गाउँपालिकामा  कोइँच भाषालाई कामकाजी भाषा बनाउने र  मातृभाषा शिक्षा लागु गराउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । यसको लागि विज्ञहरूलाई सहयोग गर्न उनले अनुरोध गरे ।

जुम्ला । प्रचारप्रसारको अभावमा ओझेलमा परेको जुम्लाको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य सिन्जा पर्यटकको पर्खाइमा छ । केन्द्रीकृत शासनव्यवस्थाका बेला ११ वटा गाविसमा फैलिएको सिन्जा संघीयतासँगैसिन्जा, हिमा र कनकासुन्दरी गाउँपालिकामा विभाजन भएको छ ।

नेपाली भाषाको उद्गमस्थलका रूपमा चिनिने सिन्जा प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक परम्पराको नमुना मानिन्छ । सिंन्जामा नेपालीभाषाको ताम्रपत्र, स्वर्णपत्र, शिलालेखलगायत प्राचीन र ऐतिहासिक सम्पदा अहिलेसम्म सुरक्षित रहेको कनकासुन्दरी–४ का वडाध्यक्ष धनमानसिंह हमालले बताए ।

उनका अनुसार बाइसे–चौबिसे शासनकालमा सिन्जा एक शक्तिशाली राज्य थियो । सिन्जा उपत्यकामा रहेको कनकासुन्दरीमन्दिर, पान्डव गुफा, बुढुमष्टा, कनकासुन्दरी नौधारा मन्दिर, विराट दरबार, नाख्या दुला, ह्यांगा देवता मन्दिर, लेकपर लामा मन्दिर, बोतामालिका महादेव मन्दिर,लुड्कु लामाथारालगायत तीन दर्जन बढी साना–ठूला धार्मिकस्थल छन् ।

नाग्म–गमगढी सडक हुँदै सिन्जा उपत्यका भएर कर्णालीको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य राराताल पुग्न सकिन्छ । यो बाटो हुँदै दैनिक ५०देखि एकसय गाडीमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक ओहोरदोहारगर्छन् ।

खस राज्य सञ्चालनको समयमा बनाइएका मठमन्दिर, सिन्जा, सिहु बाघ, ठूलाठूला ढुंगामा कुँदिएका चित्रकला, संकेत अक्षर र अंकहरू लेखिएका शिलालेखसमेत अहिले बेवारिसे अवस्थामा भेटिने गरेका छन् । सिन्जाको भौगोलिक वनावट, सुन्दरता र हराभरा उपत्यकाले पर्यटकलाई मोहित बनाउने  पर्यटकहरुको भनाई रहेको छ ।

उपत्यकाभित्र उत्पादन हुने फलफूल र रैथाने बाली तथा गाउँकोबीच भएर बग्ने हिम नदीले पनि सिन्जाको सुन्दरता थपेको छ । झन्डै ३४६१वर्षअघि अर्थात् इसापूर्व १ मा राजा जालन्दरले सिन्जा राज्य स्थापनागरेका थिए ।

राजा जालन्दर शिवका भक्त थिए । शिवको अघिल्लो अक्षर ‘शि’ र आफ्नो नामको अघिल्लो अक्षर ‘जा’ लाई जोडेर सिन्जा नाम रहन गएको जनश्रुति भेटिन्छ । खस राजा नागराज र उनका उत्तराधिकारीलेसिन्जा राज्यमा झन्डै तीन सय वर्षसम्म शासन गरेको इतिहास छ ।

खस राजाले पूर्वमा नेपाल उपत्यकामा दुई पटक आक्रमण गरी ‘करत राज्य’ बनाएका थिए भने पश्चिमको कुमाउ, गडवालसम्म सिन्जा राज्यको क्षेत्र भएको इतिहाससम्बन्धी जानकार रमानन्द आचार्यले बताए ।

‘राजा बलिराजका पालामा जुम्ला राज्य समृद्ध र शक्तिशाली रहेको थियो,’ उनले भने, ‘नेपाल एकीकरणको अभियानमा शिवनारायण खमी नेतृत्वको गोर्खाली सेनाले १८४६ असोज ३ गते कब्जा नगरुन्जेल सम्म सिन्जा राज्यको अस्तित्व कायमै थियो ।’

आचार्यका अनुसार नेपाली भाषा, सभ्यता, संस्कृति सिन्जाबाटै सुरु भएको हो । उनले खस भाषा विकसित भएर नेपाली भाषा भएकोबताए । उनकै नेतृत्वमा खस भाषा र सभ्यताका संरक्षणका लागि खसशब्दकोश तयार हुँदैछ । शब्दकोश प्रकाशनपछि तत्कालीन सिन्जाराज्यभित्र बोलिने शब्द, भाषा संस्कृति, रीतिरिवाज, खेतीप्रणाली, शिक्षाको अवस्था झल्किने उनले बताए ।

केन्द्रिय र प्रदेश सरकारले मन्त्रलयमा योजना बाडफाड गर्ने समयमा नाता गोता र कमिशन खेल मन्त्री,संसदहरुको पहुँचको आदारमा बाढीले भएको हुनाले नेपाली भाषाको उद्गम क्षेत्रमा कम बजेट पठाउर्ने भएको हुनाले सिन्जा क्षेत्र र बिषेश गरी कनका सुन्दरी गाँउपालिका भित्र रहेको पुराना संरचना ईतिहास बोकेका मूल्यबान सम्पति रितिरीवाज ,चालचलन, देउडा, मागल, हुड्के नाच ,झोडा,मागल,स्थानिय चाडपर्वहरु, अलपत्र पनुका साथै ओझेलमा परेको कनका सुन्दरी गाँउपालिका ३ का समाजसेबि पंख बहादुर बुढाले बताए ।

नेपाली खस भाषाको उद्य भएको जुम्ला जिल्लाको कनका सुन्दरी गाँउपालिकाको हाडसिंन्जा बाट सुरुवात भएको हो । बिचमा केन्द्रिय सत्ताले वेवास्ता गरेको सिन्जा नेपाली कामकाजमा प्रयोग भएको भाषा स्थान भएको यस क्षेत्रमा ईतिहास बोकेका मठमन्दिर, गुम्बा,गुफा,देवल हरुको संरक्षण गरि प्रचार प्रचार गर्ने आन्तरिक तथा बाहिय पर्यटकहरुलाई भित्र्याउने खालका पुरानै शैलीका पूर्वाधार संरचनाहरु निर्माण, संरक्षण गर्ने, प्रचार प्रचार गर्ने, रैथाने खेतीहरुको उत्पादनमा जोड दिने बिषाधीरहित पालिका घोषणा गर्ने, पर्यटकहरुलाई समय दिन लम्ब्याउनका लागि संग्राहलय, कोसेली घर लगायतका संरचना निर्माण गरी स्थानीय गाँउपालिकामा रहेका नागरिकहरुको आय बृद्धि बढाउने खालका नीति तथा कार्यक्रमहरु ल्याउने र सन्चालन गरीने कनका सुन्दरी गाँउपालिकाका अध्यक्ष दामोदर प्रसाद आचार्य बताए ।