भक्तपुर । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दुई ठुला दलको सहकार्यमा रहेको वर्तमान सरकारले विकास र स्थिरताको बलियो आधार तयार गरेरै छाड्ने बताएका छन् । भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिकाको कटुञ्जेस्थित नवनिर्मित प्रशासकीय भवनको आज उद्घाटन गर्दै उनले सत्ताको खिचातानीमा मात्रै केन्द्रित हुने प्रवृत्तिबाट देशलाई मुक्त बनाउँदै देश विकासको गति बढाउने बताएका हुन् ।

उनले भने, ‘अब नेपालमा विकासको क्रममा अगाडी बढेको छ । जो भए पनि विकास भइहाल्छ भन्ने कुरा सही होइन । राम्रो प्रणाली नभईकन विकास हुँदैन । काम गर्ने खालको पार्टी सरकारमा नभएर विकास हुँदैन । देश साँच्चै अप्ठ्यारोमा परेकाले दुई ठुला दलको सहकार्यमा देशलाई एकताबद्ध बनाउँदै सरकारले विकासको अगुवाइ गर्नैछ । सरकार अहिले ढल्यो, भरे ढल्यो भनेर कसैले छाती पिट्नु र बिलौना गर्नुको कुनै विकल्प छैन । नेपाली काँग्रेस र नेकपा (एमाले)ले अब देशलाई स्थिरता दिने संकल्प गरिसकेका छन् । यसमा ढुक्क भए हुन्छ ।’

उनले पूर्व सहमतिअनुसार अहिले आफूले काँग्रेसबाट पूराका पूरा साथ पाएको र भोलि काँग्रेस नेतृत्वको सरकारलाई पनि एमालेले पूराका पूरा साथ दिने स्पष्ट पारे । 

उनले संसदको हिउँदे अधिवेशनलाई कानुन निर्माणका व्यापक काम दिने पनि जनाउँदै सहमति भए छिटै संविधान संशोधन हुने र सहमति नभएमा केही समय लाग्ने बताए ।

प्रधानमन्त्री ओलीले आफूलाई रुघाखोकी लागेको समयमा अस्पतालको आइसियुमा रहेका बेलामा तस्बिर सार्वजनिक गरेर भ्रम फैलाइएको पनि टिप्पणी गरेका छन् । 

उनले भने, ‘मलाई रुघाखोकी लागेको हो । एन्टीबायोटिकले अलि कमजोर बनाएको छ तर हाँच्छ्युँ गरेको देख्यो भने आइसियुकक्षकमा बसेको फोटो आइहाल्छ । खोक्न पाएको छैन आइसियुमा बसेको देखाउँछन् ।’

यसको साथै, सरकारको विरोध गर्ने नाममा सीमित सङ्ख्या भएकाहरूको मोर्चा शक्ति बनाए भनेर चेतावनी दिनेहरूको भ्रमबाट मुक्त हुन पनि आग्रह गरे । 

उनले नयाँ भवनलाई सदुपयोग गरेर अझ सहज र सरलताका साथ जनतालाई सेवा पुग्ने र आगामी योजनाबद्ध विकास बन्ने विश्वास व्यक्त गर्दै सोझा जनतालाई आतङ्कको छायाँमा राखेर चुनाव जित्ने जमाना सकिएकाले लोकतान्त्रिक अभ्यासबाट एकताबद्ध भएर अघि बढ्न आग्रह पनि गरेका छन् । 

कार्यक्रममा प्रतिनिधिसभाका सदस्य दुर्लभ थापा, पूर्वमन्त्री महेश बस्नेत, नगरप्रमुख वासुदेव थापालगायतले राजनीतिमा प्रतिस्पर्धा र विकास निर्माणका ऐक्यबद्धताको मर्मका साथ काम गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए । 

तेह्रथुम । नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) तेह्रथुम पुगेका छन् । नेकपा माओवादी केन्द्रका उपमहासचिव वर्षमान पुनलाई साथ लिएर सोमवार बिहान तेह्रथुम पुगेका हुन् ।

विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी हुन तेह्रथुम पुगेका प्रचण्ड  झाकी तथा बाजाले स्वागत गरिएको थियो । माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले चोत्लुङपार्कको अवलोकन गरेका छन् ।

चोत्लुङपार्कको इतिहासको बारेमा स्थानीयले अध्यक्ष प्रचण्डले अवगत गराएका थिए । यसै गरि नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष प्रचण्ड तेह्रथुमको लालीगुराँस २ चोःलुङ पार्क तथा सङ्ग्रहालयकोको अवलोकन गरेका छन् ।

पूर्वप्रधानमन्त्री समेत रहेका प्रचण्ड आज र भोलि तेह्रथुमका विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी हुने कार्यक्रम छ ।

आठराईमा अध्यक्ष दाहालले बगाले सहिद स्मृति पार्क र जनयुद्ध तथा शान्ति सङ्ग्रहालय भवनको शिलान्यास गर्ने तय भएको नेकपा माओवादी केन्द्र तेह्रथुमले जनाएको छ ।

आज विभिन्न कार्यक्रममा  सहभागी भएपछि बेलुका चुहानडाँडा बजारमा बस्नेछन् । पार्टीको तेह्रथुम जिल्ला स्तरीय कार्यकर्तालाई राजनीतिक प्रशिक्षण दिएर उनी काठमाडौँ फर्किने उनको सचिवालयले जनाएको छ ।

जुम्ला । प्रचारप्रसारको अभावमा ओझेलमा परेको जुम्लाको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य सिन्जा पर्यटकको पर्खाइमा छ । केन्द्रीकृत शासनव्यवस्थाका बेला ११ वटा गाविसमा फैलिएको सिन्जा संघीयतासँगैसिन्जा, हिमा र कनकासुन्दरी गाउँपालिकामा विभाजन भएको छ ।

नेपाली भाषाको उद्गमस्थलका रूपमा चिनिने सिन्जा प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक परम्पराको नमुना मानिन्छ । सिंन्जामा नेपालीभाषाको ताम्रपत्र, स्वर्णपत्र, शिलालेखलगायत प्राचीन र ऐतिहासिक सम्पदा अहिलेसम्म सुरक्षित रहेको कनकासुन्दरी–४ का वडाध्यक्ष धनमानसिंह हमालले बताए ।

उनका अनुसार बाइसे–चौबिसे शासनकालमा सिन्जा एक शक्तिशाली राज्य थियो । सिन्जा उपत्यकामा रहेको कनकासुन्दरीमन्दिर, पान्डव गुफा, बुढुमष्टा, कनकासुन्दरी नौधारा मन्दिर, विराट दरबार, नाख्या दुला, ह्यांगा देवता मन्दिर, लेकपर लामा मन्दिर, बोतामालिका महादेव मन्दिर,लुड्कु लामाथारालगायत तीन दर्जन बढी साना–ठूला धार्मिकस्थल छन् ।

नाग्म–गमगढी सडक हुँदै सिन्जा उपत्यका भएर कर्णालीको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य राराताल पुग्न सकिन्छ । यो बाटो हुँदै दैनिक ५०देखि एकसय गाडीमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक ओहोरदोहारगर्छन् ।

खस राज्य सञ्चालनको समयमा बनाइएका मठमन्दिर, सिन्जा, सिहु बाघ, ठूलाठूला ढुंगामा कुँदिएका चित्रकला, संकेत अक्षर र अंकहरू लेखिएका शिलालेखसमेत अहिले बेवारिसे अवस्थामा भेटिने गरेका छन् । सिन्जाको भौगोलिक वनावट, सुन्दरता र हराभरा उपत्यकाले पर्यटकलाई मोहित बनाउने  पर्यटकहरुको भनाई रहेको छ ।

उपत्यकाभित्र उत्पादन हुने फलफूल र रैथाने बाली तथा गाउँकोबीच भएर बग्ने हिम नदीले पनि सिन्जाको सुन्दरता थपेको छ । झन्डै ३४६१वर्षअघि अर्थात् इसापूर्व १ मा राजा जालन्दरले सिन्जा राज्य स्थापनागरेका थिए ।

राजा जालन्दर शिवका भक्त थिए । शिवको अघिल्लो अक्षर ‘शि’ र आफ्नो नामको अघिल्लो अक्षर ‘जा’ लाई जोडेर सिन्जा नाम रहन गएको जनश्रुति भेटिन्छ । खस राजा नागराज र उनका उत्तराधिकारीलेसिन्जा राज्यमा झन्डै तीन सय वर्षसम्म शासन गरेको इतिहास छ ।

खस राजाले पूर्वमा नेपाल उपत्यकामा दुई पटक आक्रमण गरी ‘करत राज्य’ बनाएका थिए भने पश्चिमको कुमाउ, गडवालसम्म सिन्जा राज्यको क्षेत्र भएको इतिहाससम्बन्धी जानकार रमानन्द आचार्यले बताए ।

‘राजा बलिराजका पालामा जुम्ला राज्य समृद्ध र शक्तिशाली रहेको थियो,’ उनले भने, ‘नेपाल एकीकरणको अभियानमा शिवनारायण खमी नेतृत्वको गोर्खाली सेनाले १८४६ असोज ३ गते कब्जा नगरुन्जेल सम्म सिन्जा राज्यको अस्तित्व कायमै थियो ।’

आचार्यका अनुसार नेपाली भाषा, सभ्यता, संस्कृति सिन्जाबाटै सुरु भएको हो । उनले खस भाषा विकसित भएर नेपाली भाषा भएकोबताए । उनकै नेतृत्वमा खस भाषा र सभ्यताका संरक्षणका लागि खसशब्दकोश तयार हुँदैछ । शब्दकोश प्रकाशनपछि तत्कालीन सिन्जाराज्यभित्र बोलिने शब्द, भाषा संस्कृति, रीतिरिवाज, खेतीप्रणाली, शिक्षाको अवस्था झल्किने उनले बताए ।

केन्द्रिय र प्रदेश सरकारले मन्त्रलयमा योजना बाडफाड गर्ने समयमा नाता गोता र कमिशन खेल मन्त्री,संसदहरुको पहुँचको आदारमा बाढीले भएको हुनाले नेपाली भाषाको उद्गम क्षेत्रमा कम बजेट पठाउर्ने भएको हुनाले सिन्जा क्षेत्र र बिषेश गरी कनका सुन्दरी गाँउपालिका भित्र रहेको पुराना संरचना ईतिहास बोकेका मूल्यबान सम्पति रितिरीवाज ,चालचलन, देउडा, मागल, हुड्के नाच ,झोडा,मागल,स्थानिय चाडपर्वहरु, अलपत्र पनुका साथै ओझेलमा परेको कनका सुन्दरी गाँउपालिका ३ का समाजसेबि पंख बहादुर बुढाले बताए ।

नेपाली खस भाषाको उद्य भएको जुम्ला जिल्लाको कनका सुन्दरी गाँउपालिकाको हाडसिंन्जा बाट सुरुवात भएको हो । बिचमा केन्द्रिय सत्ताले वेवास्ता गरेको सिन्जा नेपाली कामकाजमा प्रयोग भएको भाषा स्थान भएको यस क्षेत्रमा ईतिहास बोकेका मठमन्दिर, गुम्बा,गुफा,देवल हरुको संरक्षण गरि प्रचार प्रचार गर्ने आन्तरिक तथा बाहिय पर्यटकहरुलाई भित्र्याउने खालका पुरानै शैलीका पूर्वाधार संरचनाहरु निर्माण, संरक्षण गर्ने, प्रचार प्रचार गर्ने, रैथाने खेतीहरुको उत्पादनमा जोड दिने बिषाधीरहित पालिका घोषणा गर्ने, पर्यटकहरुलाई समय दिन लम्ब्याउनका लागि संग्राहलय, कोसेली घर लगायतका संरचना निर्माण गरी स्थानीय गाँउपालिकामा रहेका नागरिकहरुको आय बृद्धि बढाउने खालका नीति तथा कार्यक्रमहरु ल्याउने र सन्चालन गरीने कनका सुन्दरी गाँउपालिकाका अध्यक्ष दामोदर प्रसाद आचार्य बताए ।

काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैङ्कले सोमबारका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर सार्वजनिक गरेको छ। 

आज अमेरिकी डलरको मूल्य सोमबार स्थिर छ भने युरोपियन युरो, बेलायतको पाउन्ड स्टर्लिङ, सिङ्गापुर डलर, साउथ कोरियन वनको मूल्य बढेको छ। स्विस फ्र्याङ्क, क्यानेडियन डलर, क्यानेडियन डलर, स्विडिस क्रोनरको मूल्य घटेको छ। साथै अन्य विदेशी मुद्राको भाउ स्थिर रहेको  छ।

आज अमेरिकी डलर एकको खरिददर एक सय ३७ रुपियाँ ६४ पैसा र बिक्रीदर एकसय ३८ रुपियाँ २४ पैसा निर्धारण गरिएको छ।

एक युरोको खरिददर एक सय ४४ रुपियाँ ४४ पैसा र बिक्रीदर एक सय ४५ रुपियाँ ०७ पैसा, स्टर्लिङ पाउण्ड एकको खरिददर एक सय ७१ रुपियाँ ८० पैसा र बिक्रीदर एक सय ७२ रुपियाँ ५५ पैसा, स्विस फ्र्याङ्क एकको खरिददर एक सय ५१ रुपियाँ ९५ पैसा र बिक्रीदर एक सय ५२ रुपियाँ ६१ पैसा कायम गरिएको छ।

यस्तै,अष्ट्रेलियन डलर एकको खरिददर ८६ रुपियाँ ८७ पैसा र बिक्रीदर ८७ रुपियाँ २५ पैसा, क्यानेडियन डलर एकको खरिददर ९५ रुपियाँ ९५ पैसा र बिक्रीदर ९६ रुपियाँ ३७ पैसा निर्धारण गरिएको छ।

त्यस्तै,जापानी येन १० को खरिददर आठ रुपियाँ ८२ पैसा र बिक्री दर आठ रुपियाँ ८६ पैसा, चिनियाँ युआन एकको खरिददर १९ रुपियाँ र बिक्रीदर १९ रुपियाँ ०८ पैसा, तोकिएको छ।

थाई भाट एकको खरिददर चार रुपियाँ १० पैसा र बिक्रीदर चार रुपियाँ ११ पैसा, युएई दिराम एकको खरिददर ३७ रुपियाँ ४७ पैसा र बिक्रीदर ३७ रुपियाँ ६४ पैसा, मलेसियन रिङ्गेट एकको खरिददर ३१ रुपियाँ ४४ पैसा र बिक्रीदर ३१ रुपियाँ ५८ पैसा, साउथ कोरियन वन एक सयको खरिददर नौ रुपियाँ ६३ पैसा र बिक्रीदर नौ रुपियाँ ६७ पैसा, स्विडिस क्रोनर एकको खरिददर १२ रुपियाँ ६० पैसा र बिक्रीदर १२ रुपियाँ ६५ पैसा तोकिएको छ।

 राष्ट्र बैङ्कले हङकङ डलर एकको खरिददर १७ रुपियाँ ६८ पैसा र बिक्रीदर १७ रुपियाँ ७५ पैसा, कुवेती दिनार एकको खरिददर चार सय ४६ रुपियाँ ७२ पैसा र बिक्रीदर चार सय ४८ रुपियाँ ६७ पैसा, बहराइन दिनार एकको खरिददर तीन सय ६५ रुपियाँ १३ पैसा र बिक्रीदर तीन सय ६६ रुपियाँ ७२ पैसा निर्धारण गरेको छ।

धरान । ताप्लेजुङ मुकुम्लुङ आन्दोलनको घटनाले थप उग्र रूप लिदै गएको छ । शनिवार मुकुम्लुङ आन्दोलनका समूहलाई सशस्त्र प्रहरी द्वारा गोलि प्रहार भएपछि आन्दोलनले अर्को गति लिने संकेत गरेको हो । 

आइतवार धरानमा पनि उत्त घटनाको विरोध भएको छ । धरानको भानुचौकमा घटनाको विरुद्धमा मुकुम्लुङ संरक्षण संघर्ष  समिति लगायतले विरोध जनाउदै मेचीराजमार्ग र तमोर करिडोर अनिश्चितकालिन यातायात बन्द को आह्वान समेत गरेका छन । 

सरकार थप दमनकारी शैलीमा उत्रिए त्यसको प्रतिवाद गर्ने जसपा नेपाल धरान नगर अध्यक्ष ताजुब लिम्बुले बताएका छन । हिजोका साशकहरुलाई जसरी प्रतिवाद गरेका थियौ त्यसरीनै आजको राज्य सरकारको दमनकारी गतिविधिलाई प्रतिवाद गर्ने आट राखेका छौ उनले भने ।  सर्वसाधरणलाई गोलि प्रहार गर्नको लागि लोकतन्त्र गणतन्त्र व्यवस्था हामिले ल्याएको हो भन्दै अहिलेको व्यवस्था माथि उनले  प्रश्न समेत  गरेका छन । वर्तमान सरकार सर्वसाधारण जनताको लागि आतंकित बन्दै गएको जत्ति राज्य दमनकारी बन्दै जान्छ त्यत्ती सरकार को आयु कम हुने  चेतावनी  समेत उनले दिएका छन ।

विरोध सभामा बोल्दै जेन्टल लावति लिम्बुले जबसम्म केवलकार निर्माण खारेज हुदैन तबसम्म बन्द आह्वान सँगै आन्दोलन नरोक्ने चेतावनी दिएका छन । वर्तमान सरकारले जुन केवलकार निर्माण गर्ने निर्णय गरेको थियो त्यसैको दोष आज आफै प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई परेको थलो परेर बस्नुपर्ने अवस्था आएको समेत उनले बताएका छन । जो जसले मुकुम्लुङको आस्था माथि प्रहार गर्ने दुस्साहस गर्छ ति ब्यत्तिलाइ मुकुम्लुङमा आस्था राख्ने व्यत्तिहरूले मात्र हैन मुकुम्लुङ आफैले पनि द्वन्द्व दिनेछ । मुकुम्लुङ संरक्षणको शान्तिपूर्ण आन्दोलनलाई राज्यले हिंसात्मक बनाउने प्रयत्न गरेको हो अब ईट जवाफ ईटले नै दिनेछौ उनले भने ।

जनता समाजवादी पार्टी धरान उपमहानगर सहसचिव रन्जित राईले मुकुम्लुङ आन्दोलन लाई बेवास्ता गरेर राज्यले बेलैमा ध्यान नदिए फेरि पनि टिकापुर घटना दोहोरीन सक्ने उनले चेतावनी दिए । यसको क्षति सरकारले ब्यहोर्नु पर्ने उनले बताए । राज्यले पटक पटक हाम्रो आस्थाहरू माथि प्रहार गर्दै आएको छ । चरम दमन शोषन गरेको छ अब भने चुप नबस्ने मुकुम्लुङ संरक्षणको लागि राज्यको गोलि थापन परे तयार रहेको सनेत उनले बताए ।

मुकुम्लुङमा केवलकार बनाउने नाममा राज्यले नितिग भ्रष्टाचार गरेको पहिचानवादी नेता सिताराम राईले आरोप लगाएका छन । स्थानीयको असन्तुष्ट विरोध हुदा हुदै राज्यले दमनकारी शैलीमा केबलकार निर्माण कार्य अगाडी बढाएको यसैको विरोधमा यही माघ १५ मङ्गलवार देखि पूर्व मेचि हाईवे,टम्मर करिडोर तेह्रथुमबाट ताप्लेजुङ छिर्ने नाकाहरू मा बन्द घोषणा भएको राईले बताए । सशस्त्र प्रहरी को गोलि लागेर घाइते भएका याम बहादुर लिम्बु,सगुन लावती,धर्मेन पालुङ्वा उनिहरूलाई उपचारको लागि काठमाडौँ लगिएको उनले जानकारी गराए । 

ति घाईतेहरूको उपचार क्षतिपूर्ति ब्यहोर्नुपर्ने, पाथीभरा क्षेत्र विकास समिति खारेज गर्ने, केवलकार निर्माण का मुख्य व्यक्ति चन्द्र ढकालको ग्लोबल आईएमइ बैँकमा रहेको सबै शाखाका खाता बन्द गर्नु पर्ने,सिडिओ प्रशासनले माफी मागि कडा कार्यवाही हुनु पर्ने, उनिहरूको माग रहेको छ ।

भिडियो हेर्नको लागि लिङ्कमा क्लिक गर्नुहोस्:

<iframe width="100%" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/EzW4ZNJWVjU?si=fIWhu9XrTB8zBymV" title="YouTube video player" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

काठमाडौँ । नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलीले घरेलु मैदानमा खेल्ने त्रिकोणात्मक टि ट्वान्टी आई सिरिजको लागि टोलीको घोषणा भएको छ । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले आइतवार इन्दु बर्माको कप्तानीमा १५ सदस्यीय टोलीको घोषणा गरेको हो ।

टियु क्रिकेट मैदानमा बिहिवारबाट सुरु हुने त्रिकोणात्मक सिरिजमा नेपाल, नेदरल्याण्ड्स र थाइल्याण्डको महिला टोलीको सहभागिता रहनेछ ।

नेपालको पहिलो खेल उद्घाटनकै दिन नेदरल्याण्ड्ससँग हुनेछ । सिरिजमा सहभागी टोलीले एकअर्कासँग ३ पटक खेल्नेछन् । लिग चरणको अंक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहने टोली विजेता बन्नेछ ।

नेपाली महिला टोली

इन्दु बर्मा(कप्तान), बिन्दु रावल, सम्झना खड्का, कविता कुवँर, ममता चौधरी, पुजा महतो, राजमती ऐरी, रुविना क्षेत्री, कविता जोशी, रोमा थापा, मनिषा उपाध्याय, अलिसा कुमारी यादव, रेवती धामी, इश्वरी बिष्ट र सिता राना मगर ।

काठमाडौँ । कामना सेवा विकास बैँक लि. ले ९ प्रतिशत लाभांश कायम गर्ने गरी अविमोच्य असञ्चित अग्राधिकार सेयर जारी गर्ने भएको छ । बैँकले अंकित मूल्य एक सय रुपैयाँमा ३५ लाख कित्ता अर्थात् ३५ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर जारी गर्ने भएको छ ।

अग्राधिकार शेयर परिपत्र विधिबाट निष्काशन गर्नका लागि बैँकले एनआइएमबि एस क्यापिटल लिमिटेडलाई निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धकको रूपमा नियुक्त गरेको छ ।

बैँकको पूरक पूँजी बढाउने उद्देश्यले जारी गर्न लागेको वार्षिक ९% लाभांश दर भएको (असञ्चिति) अग्राधिकार शेयर अविमोच्य अवधि भएका कारण भुक्तानी अवधि तोकिएको छैन र उक्त शेयरहरू परिपत्र विधिबाट निष्काशन गरिने जनाइएको छ ।

उक्त निष्काशन सम्बन्धी सम्झौता पत्रमा बैँकका तर्फबाट प्रमुख कार्यकारी अधिकृत दिनेश थकाली र निष्काशन तथा बिक्री प्रबन्धकका तर्फबाट महाप्रबन्धक सचिन्द्र ढुङ्गानाद्वारा हस्ताक्षर गरिएको छ ।

डा.रविन्द्र बाँस्कोटा सरकारको स्वास्थ्य सेवा विभाग अन्तर्गतको कुष्ठरोग नियन्त्रण तथा अपाङ्गता शाखामा कार्यरत छन् । छाला तथा यौनरोग क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका उनले विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) को कुष्ठरोग कार्यक्रमको सल्लाहकारको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन् । यस पटक डा.बाँस्कोटासँग नेपालमा कुष्ठरोगको पछिल्लो अवस्था, रोकथामको उपाय र भावी योजनाबारेमा रहेर गरिएको कुराकानी ।

नेपालमा कुष्ठरोग र रोगबाट प्रभावितहरूको अवस्था के छ ? सङ्ख्या कति छ ?

नेपालको हालको अवस्था हेर्ने हो भने विगतको तुलनामा कुष्ठरोगका नयाँ विरामीहरूको सङ्ख्या बढेको छ । २४ सय ७२ जना नयाँ कुष्ठरोगका विरामीहरूलाई पत्ता लगाएर उपचारको दायरामा ल्याएको छौँ । २४ सय ७२ जनामध्ये पनि करिब ४० प्रतिशत चाही महिला हुनुहुन्छ । एकसय ३६ जना चाही बालबच्चा हुनुहुन्थ्यो । १४ वर्षभन्दा मुनिका बच्चाहरूको सङ्ख्या एक सय ३६ जना थियो । त्यस्तै सुरुको अवस्थामा अङ्गभङ्ग भएको व्यक्तिहरूको सङ्ख्या चाही एक सय ५७ जना थियो । जसमा दुईजना बालकालिकाहरूहरू सुरुको अवस्थामा नै अङ्गभङ्ग भएर आउनुभएको छ । तीनचार वर्षको तथ्याङ्कलाई हेरेर हालको अवस्थालाई मूल्याकँन गर्दा गत आर्थिक वर्षमा नम्बर बढेको देखिन्छ । नियन्त्रण गर्न अझै चुनौतीपूर्ण नै छ । 

हजुरले कुष्ठरोग विरामीको सङ्ख्या बढिरहेको भन्नुभयो । के कारणले विरामी बढिरहेका हुन् ?

नेपालमा सन् २०१० मा कुष्ठ रोग उन्मूलन भयो भनेर घोषणा गरियो । तर उन्मूलनलाई कसरी परिभाषित गरियो भने प्रति १० हजार जनसङ्ख्यामा एक भन्दा कम कुष्ठरोग भएका विरामीहरूको सङ्ख्यालाई निवारणको अवस्था भनेर व्याख्या गरियो । त्यसो भएपछि पोलिसी मेकर अथवा नीति निर्माण तहमा त्यसको के बुझाई गयो भने निवारणको अर्थ अब देशमा कुष्ठरोगका विरामीहरू नै छैनन् भन्ने भयो । देशले यसलाई प्राथमिकतामा पार्न नपर्ने हो कि भन्ने सोचको विकास भयो । यसका लागि आवश्यक कार्यक्रमहरू र बजेट अब नचाहिने हो कि भनेर कम प्राथमिकतामा राखियो । त्यस कारणले सक्रिय रूपमा गर्नुपर्ने कार्यविधिहरू र क्रियाकलापहरू थिए, त्यो गर्न सकिन् । बजेट कम भयो । अनुसन्धान कम हुँदै गयो । संघ संस्थाहरूको क्रियाकलापमा कमी आयो । जसका कारण हामीले प्रभावकारी नियन्त्रण गर्न सकेनौँ र फलस्वरूप यो रोगको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । 

कुष्ठरोग खासमा के कारणले लाग्ने गर्दछ ?

कुष्ठरोग माइक्रोब्याक्टेरिया लेप्रे नामक सूक्ष्म कीटाणुले गर्दा लाग्ने रोग हो । मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो विराम कुष्ठरोग नै हो । विभिन्न पुराण वा धर्मग्रन्थहरूमा पनि कुष्ठरोगका बारेमा व्याख्या गरेको पाइन्छ । यस हिसाबले यो रोग वा विराम प्राचीन हो । यो प्राचीन रोग अहिलेसम्म आइपुग्दा उन्मूलन भइसक्नुपर्ने हो । तर पनि विविध कारणले उन्मूलन भइसकेको छैन् । कीटाणुले गर्दा लाग्ने र कम सर्ने रोग हो । एउटा व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ तर छोइहाल्दैमा सँगै बस्दैमा सरिहाल्ने रोग होइन् । लामो समयसम्म सँगै बस्दा श्वासप्रश्वासको माध्यमबाट सर्न सक्छ । 

यसको रोकथामका उपायहरू चाही के–के हुन सक्छन् ?

यसबाट जोगिने एउटै उपाय भनेको नै कसैलाई कुष्ठरोग लागेको छ भने समयमा नै उपचारको दायरामा ल्याउने नै हो । उपचार गरेपछि अरूलाई सर्न पाउँदैन् । यसको प्रभावकारी उपचार पनि छ र उपचार भइसकेपछि पूर्ण रूपमा ठिक हुन्छ । त्यसको मुख्य भनेकै समाजमा लुकेर रहेका कोहीपनि कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिहरूलाई पत्ता लगाएर उपचारको दायरामा ल्याउनैपर्छ । उपचार गरिसकेपछि न्यूनीकरण हुँदैजान्छ । सरिहाल्ने रोग होइन । त्यसैले घर–परिवारमा टाढै बस्नुपर्ने, छुट्टै बस्नुपर्ने अथवा यसका लागि अलग्गै औषधी या आहार गर्नुपर्ने भन्ने चाही केहीपनि छैन् । सामान्य मानिसले गर्ने सामान्य क्रियाकलाप सबैजनाले गर्न सकिन्छ । र आफ्नो घरमा कसैलाई कुष्ठरोग लागेको शँका छ भने नजिकको अस्पतालमा गएर डाक्टरलाई देखाएर उपचार गर्नु नै रोकथामको उपाय हो । 

कुष्ठरोगका सुरुका लक्ष्मणहरू कस्ता हुन्छ ? के यो रोग उमेर विशेष हुन्छ ? 

कुष्ठरोगको कीटाणुले कुनै उमेर हेर्दैन् । रोग जसलाई पनि लाग्नसक्छ । यसका लक्षणहरू हुन्छन् । जुन सुरुमा नै थाहा पाउन सक्छौँ । ति लक्षणहरू भनेको कुष्ठ रोगले छाला र स्नायुमा असर गर्छ । यसको कीटाणुले सुरुमा गएर छाला र स्नायुमा आफ्नो प्रभाव देखाउँछ, छालामा दागहरू देखा पर्छन् । दागहरू कस्तो हुन्छ भने नचिलाउने, नदुख्ने, स्पर्श कम हुने, तातो–चिसो थाहा नपाउने खालको दागहरू शरीरमा छन् भने कुष्ठ रोग हो की भनेर शँका गर्नुपर्ने हुन्छ । दोस्रो कुरा भनेको कुष्ठरोगको कीटाणुले गर्दा कानको लोतीहरू बाक्लो हुने, नाकको हड्डी सानो हुदैँ जाने हुन्छ भने धेरै ढिला भयो भने अंगभंग नै हुने हुन्छ । यस्ता स्नायुले गर्दा हात, खुट्टाको मांसपेशीहरू कमजोर हुन्छ र अन्तिममा औलाहरू पनि झर्न सक्छ । 

स्नायु, छाला बाहेक आँखामा पनि असर गर्नसक्छ । दृष्टिविहीन हुनेसम्मको अवस्थामा पनि पुर्‍याउनसक्छ । त्यसकारण सुरुमै लक्षण देखाउने भनेको छाला र स्नायुमा हो । त्यस्तो शङ्कास्पद लक्षणहरू देखिने बित्तिकै स्वास्थ्य उपचारमा जानुपर्छ । 

सरकारले पनि ‘कुष्ठरोग मुक्त समाज’ घोषणा गरिसकेको छ तर अझै पनि पूराना पुस्ताका केही मानिसहरू कुष्ठरोगलाई श्रापका रुपमा नै हेर्ने गरेको पाइन्छ नि ?यसलाई कसरी हेरिरहनु भएको छ ?

हामीले जुन शिक्षा अथवा जुन चेतना समुदाय स्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्ने थियो त्यसमा चुकेका छौ । तपाईले भनेजस्तै अझै पनि कुष्ठरोग लागेका व्यक्तिहरूलाई समाजमा घरबाट बाहिर निकाल्ने, हेला गर्ने, भेदभाव गर्ने घटनाहरू विगतका वर्षहरूमा देख्न र सुन्दै आएका हौँ । यसलाई कम गर्ने भनेको शिक्षाबाट नै हो । यसका लागि जनचेतनामूलक कार्यहरू र विद्यालयस्तरमा शिक्षा दिने र कुष्ठरोग कुनै श्रापको कारणले लाग्ने रोग होइन है भन्ने चेतना फैलाउनु जरुरी छ । यो कीटाणुको कारणले भएको हो, यसलाई उपचार गरेपछि निको हुन्छ, एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा छिटै सर्दैन्,डराउनुपर्ने रोग होइन भन्ने सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ । यसको औषधी छ भन्ने सूचनाहरू जनसमुदायसम्म पुर्‍याउनुपर्छ । 

कुष्ठरोगसम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रमलाई अझ बढी प्राथमिकताकासाथ सञ्चालन गर्ने सरकारी नीति जुन छ, यसको कार्यान्वयन कत्तिको भइरहेको छ ?

नीति नै प्रभावकारी नभएको होइन, नीति प्रभावकारी छ र नीति अनुसार थुप्रै क्रियाकलापहरू भएको पनि छ । उदाहरणका लागि प्रत्येक वर्ष जनवरीको अन्तिम आइतवार यस वर्ष भने जनवरी २६ को दिनमा विश्व कुष्ठरोग दिवस भनेर मनाउने गर्दछौ । त्यही अनुसार यस वर्ष पनि विश्वभर यो दिवस मनाउँदैछौ । दिवस मनाउनु भनेको पनि एउटा चेतना जगाउनु हो र यो सम्बन्धमा रहेका नकारात्मक भावनाहरूलाई हटाएर सकारात्मक कुराहरू जनस्तरसम्म पुर्‍याउने एउटा उद्देश्य पनि हो । यस हिसाबले कार्यक्रमहरू भएका छन् । तर पहिलाको जस्तो भने भएका छैनन् । किनभने सरकारले यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने ठाउँमा, सरकारका चुनौतीहरू अरूपनि धेरै भएका कारणले गर्दा यसलाई सरकारको प्राथमिकतामा कम परेको भने महसुस भएको छ । 

यसको न्यूनीकरणको लागि सरकारले चाही के कस्तो पहलकदमीहरू लिइरहेको छ?

सरकारले गरेका धेरै कार्यक्रमहरू मध्ये एउटा जनचेतना वृद्धि गर्ने कार्यक्रम हो । तर कुष्ठरोगलाई न्यूनीकरण गर्ने सरकारका धेरै कार्यक्रमहरू छन् । उदाहरणका लागि हामी सक्रिय रूपमा घर घरमा गएर शङ्कास्पद बिरामीहरूको खोजी गरी पत्ता लगाएर उहाँहरूलाई उपचारको दायरामा ल्याउने गरेका छौँ । यसको लागि तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मीहरू, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरू परिचालन गर्ने गरेका छौँ । जोखिममा रहेका जिल्लाहरूका पालिका, वडाहरूको घर घरमा गएर शङ्कास्पद लक्षणहरू छन् कि भनेर पहिचान गर्ने गरेका छौँ । 

दोस्रो भनेको कुष्ठरोग छिटै नसरेपनि धेरैजसो के पाइएको छ भने रोग लागेको व्यक्ति हुनुहुन्छ भने उहाँको परिवारमा, छिमेकमा अरूपनि हुन सक्नुहुन्छ, सरेको हुनसक्छ भनेर उहाँको सम्पर्कमा आउनु भएका छरछिमेक र परिवारका अन्य सदस्यहरूको पनि छाला जाँच गर्ने, कुनै लक्षणहरू छन् कि भनेर समयमा नै जाँच गर्ने जस्ता कार्यक्रम पनि सरकारले आफ्नो नीतिमा राखेको छ । र त्यो विद्यमान छ । अर्को भनेको कुष्ठरोगीलाई खुवाइने एउटा औषधि उपलब्ध छ त्यो खुवाएपछि कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिका छरछिमेक तथा आफन्त उहाँको सम्पर्कमा आउने व्यक्तिलाई खुवाइयो भने त्यो सम्पर्कमा परेका व्यक्तिहरूलाई रोग लाग्ने खतरा ६० प्रतिशतले कम हुन्छ भन्ने कुरा तथ्यांशले देखाएको छ । नेपालका केही जिल्लाहरूमा कुष्ठरोग नियन्त्रण (पेप प्लस प्लस) भन्ने कार्यक्रम लिएर गएका छौ । सोही अनुसार समुदायका व्यक्तिहरूलाई औषधि पनि खुवाएका छौ । यी विविध कार्यक्रमहरू नेपाल सरकारले अहिले आफ्नो नीतिमा राखेर अगाडि बढाइरहेको छ । 

सरकारले नीतिमा त धेरै कार्यक्रमहरू राखेको छ तर कार्यान्वयनमा भने फितलो भइरहको छ ,खास के कारणले हो ?

ठोस एउटा मात्र पोइन्ट भन्दाखेरी चाही कुष्ठरोग एउटा आफैँ जटिल किसिमको रोग हो । अरू जस्तो सामान्य किसिमको रोग अथवा रुघाखोकी जस्तो होइन् । रुघाखोकी सात दिन औषधी खुवाए निको हुँदै जान्छ यो त्यस्तो होइन् । यो रोग परापूर्वकालदेखि नै चलिआएको किन हो भने पनि त्यति सजिलै निवारण नभएरै हो । रोग आफैँ जटिल किसिमको हो । यो रोग शरीरमा छिरिसकेपछि शरीरका मेकानिजमहरू परिवर्तन गर्छ । कुष्ठरोगको नेचर अलिकति कम्प्लेक्स छ । तर हाम्रो सक्रियता, घरघरमा गएर रोग पत्ता लगाउने कार्यक्रम नीतिमै छ, त्यो कार्यक्रम ७५३ वटै स्थानीय तहमा पुग्न सकेको छैन् । एकबर्ष पुग्ने अर्को बर्ष नपुग्ने समस्याहरू छन् । धेरै नै ग्यापहरू छन् । सन् २०१० मा नेपाललाई कुष्ठरोग निवारण मुलुकका रूपमा घोषणा गरेर सुरु गरेको जुन कार्यक्रम थियो त्यो अनुसार घट्दै जानुपर्ने हो । अहिले २०३० सम्ममा शून्यमा पुर्‍याउने लक्ष्य छ तर त्यस अनुसारको ग्राफ्क्स घटिरहेको छैन । त्यसैले अलिक सक्रिय रूपमा हामीले कार्यक्रमहरू अगाडि बढाउनैपर्ने छ । जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ ।

सरकार अथवा राजनीतिक फेरबदलले कार्यक्रम तथा नीतिको कार्यान्वयनमा प्रभाव पारेको छ कि ?

यस्ता कार्यक्रमहरूलाई सरकार अथवा राजनीतिक फेरबदलले त्यति प्रभाव पार्दैन् । तर ति बाहेकका अरू प्राकृतिक चूनौतिहरू छन् । जसमा बाढी गयो, कोरोना आयो, अरू डिजास्टरहरू आए,त्यसो हुँदाखेरी सरकारको प्राथमिकता र सरकारका कार्यक्रमहरू कुष्ठरोग भन्दा नि प्राकृतिक विपत्तितिर फोकस हुने भए । कुष्ठरोगका रेगुलर कार्यक्रम हुन्छन् ति सरकारको प्राथमिकतामा परेनन् । प्राकृतिक विपत्ति लगायत अरू चूनौतिहरू छन् । 

विश्व कुष्ठरोग दिवस कहिलेदेखि र कसरी मनाउन सुरु गरिएको हो ?

माघको १३ गते ७२ औँ कुष्ठरोग दिवस मनाइरहेका छौँ । यसको अर्थ विगत ७२ वर्षदेखि विश्वभरी कुष्ठरोग दिवस मनाईँदै आइराखिएको छ । यसले कुष्ठरोग सम्बन्धी जुन नकारात्मक भावनाहरू छन् त्यसलाई हटाउँदै जाने, जनमानसमा यसको सही सन्देश पुर्‍याउने उद्देश्यले विश्वभर नै दिवस मनाइँदै आएको हो । सोही अनुसार नेपालमा पनि भव्य रूपमा दिवस मनाउँदैछ । 

यस वर्षको योजनामा के छ ? 

हालसम्मको निर्णय अनुसार केन्द्रीय स्तरमा केही कार्यक्रमहरू छन् । प्रदेश स्तरमा पनि कुष्ठरोग दिवस मनाउनुपर्ने कार्यक्रम छ । र पालिका स्तरमा पनि यो दिवस मनाउने योजना छ । दिवस मनाउनका लागि सरकारले नेतृत्व लिएतापनि अन्य विभिन्न पार्टनरहरू र कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिहरूले आइएनजीओ सहयोगमा कार्यक्रमहरू राखेका छन् । माघको १३ गते बिहान प्रभातफेरी गर्ने र त्यसपछि प्यानल डिस्कसन गर्ने कार्यक्रम छन् । 

दिवसको सन्दर्भमा के भन्न चाहनुहुन्छ ?

नेपालभरका सबै स्वास्थ्य संस्थाबाट कुष्ठरोगको औषधि निःशुल्क उपलब्ध छ । कुष्ठरोग जाँच गरेको र उपचार गरेको कुनैपनि शुल्क लाग्दैन । छालामा चिलाउने, रातो फुस्रे दागहरू देखापर्यो अथवा कुनै लक्षणहरू देखापरे वा आफूलाई कुष्ठरोग लागेको हो कि भन्ने शँका लाग्यो भने नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गएर परामर्श लिएर कुष्ठरोग लागेको रहेछ भने उपचारको पद्धतिमा आइदिनको लागि अनुरोध गर्न चाहन्छौँ । 

भिडियो हेर्नको लागि लिङ्कमा क्लिक गर्नुहोस् :

<iframe width="100%" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/7zWvtuWA0ow?si=W0VoynSRgYuKWwVp" title="YouTube video player" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

काठमाडौँ । सञ्चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्री पृथ्वी सुब्बा गुरुङले राजनीतिक दलका नेताहरू सामाजिक रूपान्तरणमा असफल हुँदा हुलाक सेवा परिवर्तन नभएको बताएका छन् ।आइतवार काठमाडौँ आयोजित हुलाक सेवाको पुनर्सरचना अनुसार ‘एक स्थानीय तह एक हुलाक कार्यालय’स्थापना घोषणा कार्यक्रममा बोल्दै उनले नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन भएको ३४ वर्ष पूरा हुँदा पनि हुलाक सेवा परिवर्तन नभएको भन्दै क्रान्ति गर्ने कुरामा राजनीतिक दलका नेताहरू सफल भए पनि सामाजिक रूपान्तरण गर्ने कुरामा असफल भएको बताएका हुन् ।

उनले भने,‘सैद्धान्तिक कुरा गर्नुपर्दा नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन भएको ३४ वर्ष भयो । तर ३४ वर्षसम्म पनि किन परिवर्तन नभएको हुलाक सेवा त्यसको एउटा रहस्य छ । क्रान्ति गर्ने कुरामा त राजनीतिक दलका नेताहरू सफल भए तर रूपान्तरण गर्ने कुरामा असफल छन् । सामाजिक रूपान्तरण गर्ने कुरामा ध्यान दिइएन । हाम्रो क्रान्तिको चरित्र बुझेन भन्छु म त ।’

उनले पुराना नीति र ऐनहरूको कारण वर्तमानका काम कारबाहीहरू प्रभावकारी हुन नसकेको भन्दै एक वर्षभित्र सबै पुराना ऐन र नीतिहरू परिवर्तन गर्ने जानकारी दिए ।

उनले भने,‘यो वर्षभित्र सबै पुराना नीतिहरूलाई परिवर्तन गर्ने,पुराना ऐनहरुलाई र नियमहरूलाई परिवर्तन गर्ने काम गरेर नयाँ व्यवस्था लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले जे भनेको छ वा संविधानले जे भनेको छ त्यही अनुसार काम गर्नेछौँ ।’

पहिलो पटक देशको समस्या कहाँ छ भन्ने कुराको पत्ता लगाएर सेवा दिने ठाउँमा पुगेको उनको भनाई छ ।

धनुषा । धनुषाधाम नगरपालिकामा एक महिलाको हत्या भएको छ । धनुषाधाम नगरपालिका वडा नं ५ पर्वताका देवलाल ठाकुरको श्रीमती जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको महुवा कपिलेश्वर माइती भएकी अन्दाजी २९ वर्षीय सँगीता ठाकुरको हत्या भएको छ ।

प्रारम्भिक अनुसन्धानका अनुसार महिलाको श्रीमान देवलाल ठाकुरसंग राति करिब २ः३० बजे संगीताको झगडा हुँदा देवलालले टाउकोमा लौरो प्रहार गरि हत्या गरेको हुन सक्ने इलाका प्रहरी कार्यालय धनुषाधामले जनाएको छ ।

देवलालको मानसिक अवस्था सामान्य नरहेको स्थानीयहरूको भनाइ छ ।

देवलाललाई धनुषाधाम प्रहरीले पक्राउ गरी अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ भने शवलाई पोस्टमार्टमको लागि प्रादेशिक अस्पताल जनकपुरधामा पठाइएको इलाका प्रहरी कार्यालय धनुषाधामले जानकारी दिएको छ ।