काठमाडौं । नेपाल समाजवादी पार्टीका अध्यक्ष बाबुराम भट्टराईले राजतन्त्रलाई फ्यकेर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याएका मानिसहरु नै सत्तामा गएपछि  देशलाई डुबाउने हर्कतमा लागेको बताएका छन् । 

बुधबार काठमाडौंमा आयोजित नेपाल समाजवादी विद्यार्थी युनियनको दोश्रो राष्ट्रिय महाधिवेशनको उद्घाटन गर्दै उनले अहिले राजनीतिक परिवर्तन पछिको आर्थिक युग रहेको भन्दै व्यवस्थाभित्र रहेका कमि कमजोरीहरु पत्ता लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउने तर्फ केन्द्रीत हुनुपर्ने बताए । 

उनले भने, ‘जसले हामी खुकुरी हान्दा पनि नडगमगाई आन्दोलनमा गइयो, हिजोको राजतन्त्रलाई फ्याकेर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याएका मानिसहरु हौं हामी । तर तिनै मानिस सत्तामा जाँदा उही हर्कत गर्ने ? भ्रष्टाचार गर्ने ?अनेक काण्ड गरेर देशलाई डुबाउने ?हामी फेरी परिवर्तन ल्याउँछौं । राजनीतिक परिवर्तन पछिको आर्थिक युग जुन छ त्यसको हामीले शक्ति आर्जन गरेर यो व्यवस्थभित्र रहेका जुन कमि कमजोरीहरु छन् सुशासनको कुरामा केन्द्रीय भएर हाम्रै जीवनकालमा यो देशलाई समृद्ध बनाउँछौ ।’

त्यस्तै उनले समाजवादी विद्यार्थी युनियनलाई अरु पुराना पार्टीको जस्तो झोले बनाएर ठाडो आदेश नगर्ने बताए । विद्यार्थी संगठनलाई कुनै पनि किसिमको हस्पक्षेप नगरी स्वायत्तत्ता बनाउने उनले प्रतिवद्धता जनाए । 

उनले भने, ‘हामीले अरु पुराना पार्टीको जस्तो झोले बनाएर र पूरै ठाडो आदेश गर्ने विद्यार्थी सम्मेलनमा पनि कसैको आदेश हुन्छ ? हामीले सुनिरहेको हुन्छौ । सबैभन्दा क्रान्तिकारी भनिएको हाम्रो साथिहरुको पनि कहिले पानी खन्याइदिने कसैलाई जलाइदिने गरेर आफ्नै मान्छे राख्ने खराब प्रवृत्ति एकतर्फ छ भने हामी त्यसरी हस्तक्षेप गर्दैनौ। हाम्रो विद्यार्थी संगठन स्वायत्तत्ता हुन्छन् । विधानमा मै लेखेको छौं ।’

राजनीतिक स्थिरता भयो, प्रत्येक्ष निर्वाचन प्रणालीबाट पाँच वर्ष प्रत्येक्ष रुपमा सरकार चलाउन पाइयो भने २० वर्षभित्र नेपाललाई अहिलेको गरिबीको अवस्थाबाट समृद्धिको अवस्थामा पुर्याउन सकिने उनको भनाई छ ।

धरान l मुकुमलुङ पाथीभरा आदिवासी लिम्बू समुदायको मुन्धुमी स्थल हो भने सनातन धर्मालम्बीहरूको एक पवित्र धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। त्यसैले यो छेत्र सम्पूर्ण नेपालीहरूको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो । २०७५ पौष १६ गते अहिलेकै प्रधानमन्त्री को मन्त्रिमण्डलले मुकुमलुङमा केवलकार बनाउने निर्णय गरेको हो। र, त्यस पश्चात् मुकुमलुङमा केवलकार बनाउने र नबनाउने पक्षबिचको बहस चल्दै आएको छ। फेरी अहिले केपि ओली कै नेतृत्व सरकारको मन्त्रिमण्डलरहेको अवस्थामा केवलकार बनाउने पक्ष सकृय भई केवलकार बनाउन नहुने भन्दै आन्दोलनमा उत्रने पक्षलाई गोली हान्ने परिस्थिति निर्माण भएपछी मुकुमलुङ पाथीभराको स्थिति तनाबपूर्ण बनेको छ।

केवलकार निर्माण पर्यावरणीय न्याय, स्थानीय अधिकार, संस्कृति संरक्षण, र आर्थिक विकास जस्ता गहिरा र संवेदनशील मुद्दाहरूसँग जोडिएको छ। यस्तो अवस्थामा सरकार र स्थानीय बासिन्दाको दृष्टिकोणलाई विवेकपूर्ण रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
सरकारको दृष्टिकोण : सरकारले  मुलुमलुङ पाथीभरामा केवलकार निर्माण  परियोजनालाई पर्यटन र आर्थिक विकासको माध्यमका रूपमा लिएको छ। 

सरकारको दृष्टिकोणबाट केवलकार निर्माण हुँदा हुने सम्भावित फाईदाहरूलाई हेरौ:
पर्यटन वृद्धि : केवलकार सुचारु भएपछी पर्यटकीय आकर्षण बढ्न सक्छ, जस्ले पाथीभरा विकास कोसमा भेटि रकम अझ बढ्छ।
राजस्व लाभ : केवलकारमा यात्रुहरू चडेपछी सरकारलाई राजस्व प्राप्त हुन्छ साथै केवलकारले क्षेत्रीय विकासलाई मद्दत पुर्‍याउँछ।
सुविधा र पहुँच : केवलकारले यात्रालाई सजिलो बनाउँछ, विशेषतः ती मानिसका लागि जो पैदल हिँड्न सक्दैनन्। सरकारको  यो दृष्टिकोणमा कमजोरीहरू पनि छन् । हरेक आयोजनाको सकारात्मक र नकारात्मक प्रभाव हुन्छ।

केवलकार निर्माण गर्दा पर्ने नकारात्मक असरहरू :
पर्यावरणीय नोक्सानी : मुकुम्लुङ पाथीभरा छेत्र डब्ल्यूडब्ल्यूएफ को नजरमा परेको कंचनजंगा संरक्षण छेत्रको सिमानामा पर्दछ जहाँ अति लोपोन्मुख  रेड पान्डा  लगायत कयौँ अन्य लोपोन्मुख जीवजन्तु र पन्छीहरूको स्थानीय घर हो। मानवीय स्वार्थको लागि गरिने भौतिक विकास उनीहरूको स्थायित्व माथिको आक्रमण हो। सयौ वर्ष पुराना प्रतिबन्धित र लोपोन्मुख प्रजातिका गुराँस,चाप् र चिमाल ढालेर संरचना निर्माण गर्दा गम्भीर वातावरणीय असन्तुलन निम्तिन सक्छ।

सांस्कृतिक क्षति : मुकुमलुङ पाथीभराजस्तो सांस्कृतिक महत्व बोकेको लिम्बु समुदायको मुन्धुमी स्थल र सनातनीहरूको धार्मिक स्थलमा निर्माण कार्यले सांस्कृतिक महत्त्वलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ।
स्थानीयको बेवास्ता : स्थानीय बासिन्दाको भावना र पारम्परिक जीवनशैली प्रति बेवास्ता गर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ। स्थानीय बासिन्दाहरूको सहमति र सहभागिता बिना कुनै पनि परियोजना सफल हुन सक्दैन।
स्थानीय विरोधको आधार :
स्थानीय बासिन्दाहरूको विरोध केही ठोस कारणमा आधारित छ I
सांस्कृतिक पहिचान बचाउनुपर्ने : मुकुमलुङ पाथीभरालाई धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलका रूपमा संरक्षण गर्नुको सट्टा यसलाई व्यावसायिक बनाउन खोज्नु स्थानीय स्वायत्तता, मूल्य र मान्यताको उल्लङ्घन हो। राज्यको पेलेरजाने नीतिले आई.एल.ओ. १६९ सन्धि अन्तर्गत संस्कृति, पहिचान आत्मनिर्भरको अधिकारको वेवस्ता गरेको छ। विश्वमा नै आदिवासी समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउन राज्यसंघ संघर्सरत छन।

प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण : आदिवासी समुदायहरू प्राय प्रकृतिमा आधारित जीवनशैलीमा निर्भर गर्छ्न। तर, जब सरकारले उनीहरूको भूमि विकास, खनिज उत्खनन, वा अन्य परियोजनाहरूका लागि कब्जा गर्छ, उनीहरूले आफ्नो भूमि बचाउन सङ्घर्ष गर्छन् । रूख ढाल्नाले यस क्षेत्रको जैविक विविधतामा असर पर्नेछ।बाढी,पहिरो,पानीको मुहान सुक्ने,तापक्रम बढ्ने जस्ता प्राकृतिक प्रकोपको समस्याले सबै भन्दा पहिलो असर यहाँको स्थानीयलाई पार्नेछ।

दीर्घकालीन सोचको अभाव : केवलकार निर्माणले सीमित आर्थिक लाभ दिन सक्छ, तर लामो समयसम्म प्राकृतिक क्षतिले धेरै  ठुलो असर गर्ने सम्भावना छ।

के सरकारको दमन उचित हो त ?
सशस्त्र प्रहरीबल प्रयोग र स्थानीय आन्दोलनकारी माथि बर्बरता पूर्ण तरिकाले गोली प्रहार गर्नु भनेको जनताको लोकतान्त्रिक अधिकारमाथिको प्रहार हो । लोकतन्त्रमा एक व्यक्तिको आवाज पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। लोकतन्त्रको मुख्य विशेषता नै सबैको विचारलाई सम्मान गर्ने र सुन्ने प्रक्रियामा आधारित छ। राज्य शक्तिको बलमा विरोधीहरूको आवाजलाई बन्दुकले दबाउनु भनेको पुराना उपनिवेशवादी शासकहरूको चिन्तनको बिमारी हो।
वार्ता किन महत्त्वपूर्ण छ ?
यस्तो अवस्थामा वार्ता, संवाद र सहमति खोज्नु सरकारको दायित्व हो। बल प्रयोगले समस्या समाधान होइन, झन् जटिल बनाउँछ।
समाधानका सम्भावित उपायहरू:
स्थानीयहरूको सहभागिता : स्थानीयहरूको सहभागितामा के गर्दा उचित हुन्छ भन्ने कुराको निचोडमा पुग्न आवश्यक छ।
विकल्पको खोजी : सुकेटार देखि काफ्लेपाटी सम्म ए ग्रेड को पिचबाटो बनाउन आवश्यक देखिन्छ। त्यस देखि माथि केवलकार बनाउने सट्‍टा, पैदलयात्राका लागि राम्रो बाटो निर्माण गर्ने र अन्य पर्यावरणमैत्री पर्यटक सुविधाहरू विकास गर्ने उपाय खोज्न सकिन्छ। 

पर्यावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA): यो परियोजनाले कस्तो दीर्घकालीन असर पुर्‍याउँछ भन्ने अध्ययन गरेरमात्र निर्णय लिनुपर्छ।

समग्रमा यसको निचोड:

यस अवस्थामा सरकारको केवलकार बनाउने कदमभन्दा पनि स्थानीय बासिन्दाको विरोध नै उचित देखिन्छ। आर्थिक विकास महत्वपूर्ण भए पनि, त्यसका लागि प्रकृति, संस्कृति, र स्थानीय समुदायको बलिदान गरिनु हुँदैन। शक्तिको आडमा स्थानीय आवजविहिनहरूको आवाजलाई बन्दुकले दबाएर, हजारौँ प्रतिबन्धित लोपोन्मुख राष्ट्रिय फुलका बोटहरू काटेर, लोपोन्मुख जीवजन्तुलाई घरबार बिहिन बनाएर मुकुमलुङ पाथीभरा जस्तो पवित्र धार्मिक,सांस्कृतिक र स्वच्छ प्राकृतिक छेत्रलाई व्यवसायीकरण गर्नु दलाल पुजिबादको विकृत रूप हो।
सरकारले बल प्रयोग गर्ने होइन, सबै पक्षबिच छलफल गराएर दीर्घकालीन र न्यायपूर्ण समाधान निकाल्नुपर्छ।

(लेखक लिम्बु स्नातकोत्तर तह राजनितिकशास्त्रका विद्यार्थीहुन) 

काठमाडौँ । अघिल्लो कार्यकालमा नसकेको गिरीबन्दु टि स्टेट जस्तै हजारौँ विगाह हदबन्दीका जग्गा यस पटक कब्जा गर्न ओली सरकारले भूमि अध्यादेश ल्याएको आरोप लगाएका छन् । मंगलबार काठमाडौँमा पत्रकार सम्मेलन गरी राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले गलत मनसायले आएको भनि भूमि अध्यादेश रोक्न खोजेपनि धम्काएर पास गराएकोसमेत खुलासा गरेका छन् ।अखिल नेपाल किसान महासङ्घ (क्रान्तिकारी केन्द्र) का अध्यक्ष चित्रबहादुर श्रेष्ठले नियमित संसदलाई छलेर भू–माफियाहरूलाई जग्गा दिन भूमि अध्यादेश ल्याईको आरोप लगाएका छन् ।

श्रेष्ठले ओली सरकारले ल्याएको भूमि अध्यादेश कुनै पनिहालतमा फिर्ता गर्न वा खारेज गर्न आपूmहरु सङ्घर्षको दिशामा अघि बढेको बताएका छन् । क्रान्तिकारी किसान महासङ्घ नेपालका अध्यक्ष सीताराम तामाङले गिरीबन्धु टि–स्टेट जग्गाहरूलाई भू–माफियाहरूको कब्जा र एमाले काँग्रेसका नेता–कार्यकर्ता पोस्न अध्यादेश ल्याएको आरोप लगाएका छन् ।

अखिल नेपाल किसान महासङ्घका कार्यवाहक अध्यक्ष बलदेव चौधरीले भूमि सम्बन्धीको अध्यादेशलाई ‘किसान मारा’को संज्ञा दिदै, अध्यादेश फिर्ता नगरिए कडा आन्दोलनमा जाने चेतावनी दिए ।

अखिल नेपाल किसान महासङ्घ(अप्फा)का अध्यक्ष भैरवराज रेग्मीले कृषि अनुदानमा व्यापक भ्रष्टाचार गरेर सत्तासीन पार्टीका नेता–कार्यकर्ता पालितपोसित गर्ने माध्यम बनेकाले त्यसमाथि छानबिन गर्नुपर्ने माग गरेका छन् ।

अखिल नेपाल किसान युनियनका इन्चार्ज लोकनारायण सुवेदीले भूमि बैँकको व्यवस्थामार्फत थप भूमाफियाहरूलाई जग्गा कब्जा गराउने योजनाबाट प्रेरित भएर आएको आरोप लगाएका छन् । 

 अखिल नेपाल प्रगतिशील किसान संघका अध्यक्ष दुर्गाप्रसाद जैसीले जमिन भू–माफियाको हातमा बुझाएर भारतबाट विषादीयुक्त खाद्यवस्तु भित्राउनु ओली सरकार लागेको आरोप लगाए ।

अखिल नेपाल किसान महासंघ (क्रान्तिकारी केन्द्र)का महासचिव नहेन्द्र खड्काले भूमि ऐनमा हुँदै नभएको दफा १२ छ. संशोधन गरेर ओली सरकारले अध्यादेश ल्याएकोले यसको खारेजी हुनुपर्ने बताए ।

खड्काले भूमिसम्बन्धी अध्यादेशलाई राष्ट्रपतिले रोक्ने प्रयास गरेको तर नसकेको बताउँदै भने,‘राष्ट्रपतिज्यूले गलत मनसायले आएकोले रोक्नु भएपनि महाभियोग लगाउने धम्कीपछि पास गरेको भन्ने बलियो सूचना छ ।’

माओवादी केन्द्र निकटका किसान संगठसहितिका ६ किसान संगठनहरूले किसानमारा भूमि अध्यादेश फिर्ता हुनुपर्ने, कालीमाटीको तरकारी बजार व्यवस्थित गर्नुपर्ने, भारतबाट आउने विषदीयुक्त तरकारीमा कडाइ गर्नुपर्ने लगायतका १४ वटा मागहरू राखेका छन्

भक्तपुर । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले दुई ठुला दलको सहकार्यमा रहेको वर्तमान सरकारले विकास र स्थिरताको बलियो आधार तयार गरेरै छाड्ने बताएका छन् । भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिकाको कटुञ्जेस्थित नवनिर्मित प्रशासकीय भवनको आज उद्घाटन गर्दै उनले सत्ताको खिचातानीमा मात्रै केन्द्रित हुने प्रवृत्तिबाट देशलाई मुक्त बनाउँदै देश विकासको गति बढाउने बताएका हुन् ।

उनले भने, ‘अब नेपालमा विकासको क्रममा अगाडी बढेको छ । जो भए पनि विकास भइहाल्छ भन्ने कुरा सही होइन । राम्रो प्रणाली नभईकन विकास हुँदैन । काम गर्ने खालको पार्टी सरकारमा नभएर विकास हुँदैन । देश साँच्चै अप्ठ्यारोमा परेकाले दुई ठुला दलको सहकार्यमा देशलाई एकताबद्ध बनाउँदै सरकारले विकासको अगुवाइ गर्नैछ । सरकार अहिले ढल्यो, भरे ढल्यो भनेर कसैले छाती पिट्नु र बिलौना गर्नुको कुनै विकल्प छैन । नेपाली काँग्रेस र नेकपा (एमाले)ले अब देशलाई स्थिरता दिने संकल्प गरिसकेका छन् । यसमा ढुक्क भए हुन्छ ।’

उनले पूर्व सहमतिअनुसार अहिले आफूले काँग्रेसबाट पूराका पूरा साथ पाएको र भोलि काँग्रेस नेतृत्वको सरकारलाई पनि एमालेले पूराका पूरा साथ दिने स्पष्ट पारे । 

उनले संसदको हिउँदे अधिवेशनलाई कानुन निर्माणका व्यापक काम दिने पनि जनाउँदै सहमति भए छिटै संविधान संशोधन हुने र सहमति नभएमा केही समय लाग्ने बताए ।

प्रधानमन्त्री ओलीले आफूलाई रुघाखोकी लागेको समयमा अस्पतालको आइसियुमा रहेका बेलामा तस्बिर सार्वजनिक गरेर भ्रम फैलाइएको पनि टिप्पणी गरेका छन् । 

उनले भने, ‘मलाई रुघाखोकी लागेको हो । एन्टीबायोटिकले अलि कमजोर बनाएको छ तर हाँच्छ्युँ गरेको देख्यो भने आइसियुकक्षकमा बसेको फोटो आइहाल्छ । खोक्न पाएको छैन आइसियुमा बसेको देखाउँछन् ।’

यसको साथै, सरकारको विरोध गर्ने नाममा सीमित सङ्ख्या भएकाहरूको मोर्चा शक्ति बनाए भनेर चेतावनी दिनेहरूको भ्रमबाट मुक्त हुन पनि आग्रह गरे । 

उनले नयाँ भवनलाई सदुपयोग गरेर अझ सहज र सरलताका साथ जनतालाई सेवा पुग्ने र आगामी योजनाबद्ध विकास बन्ने विश्वास व्यक्त गर्दै सोझा जनतालाई आतङ्कको छायाँमा राखेर चुनाव जित्ने जमाना सकिएकाले लोकतान्त्रिक अभ्यासबाट एकताबद्ध भएर अघि बढ्न आग्रह पनि गरेका छन् । 

कार्यक्रममा प्रतिनिधिसभाका सदस्य दुर्लभ थापा, पूर्वमन्त्री महेश बस्नेत, नगरप्रमुख वासुदेव थापालगायतले राजनीतिमा प्रतिस्पर्धा र विकास निर्माणका ऐक्यबद्धताको मर्मका साथ काम गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए । 

डा.रविन्द्र बाँस्कोटा सरकारको स्वास्थ्य सेवा विभाग अन्तर्गतको कुष्ठरोग नियन्त्रण तथा अपाङ्गता शाखामा कार्यरत छन् । छाला तथा यौनरोग क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका उनले विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) को कुष्ठरोग कार्यक्रमको सल्लाहकारको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन् । यस पटक डा.बाँस्कोटासँग नेपालमा कुष्ठरोगको पछिल्लो अवस्था, रोकथामको उपाय र भावी योजनाबारेमा रहेर गरिएको कुराकानी ।

नेपालमा कुष्ठरोग र रोगबाट प्रभावितहरूको अवस्था के छ ? सङ्ख्या कति छ ?

नेपालको हालको अवस्था हेर्ने हो भने विगतको तुलनामा कुष्ठरोगका नयाँ विरामीहरूको सङ्ख्या बढेको छ । २४ सय ७२ जना नयाँ कुष्ठरोगका विरामीहरूलाई पत्ता लगाएर उपचारको दायरामा ल्याएको छौँ । २४ सय ७२ जनामध्ये पनि करिब ४० प्रतिशत चाही महिला हुनुहुन्छ । एकसय ३६ जना चाही बालबच्चा हुनुहुन्थ्यो । १४ वर्षभन्दा मुनिका बच्चाहरूको सङ्ख्या एक सय ३६ जना थियो । त्यस्तै सुरुको अवस्थामा अङ्गभङ्ग भएको व्यक्तिहरूको सङ्ख्या चाही एक सय ५७ जना थियो । जसमा दुईजना बालकालिकाहरूहरू सुरुको अवस्थामा नै अङ्गभङ्ग भएर आउनुभएको छ । तीनचार वर्षको तथ्याङ्कलाई हेरेर हालको अवस्थालाई मूल्याकँन गर्दा गत आर्थिक वर्षमा नम्बर बढेको देखिन्छ । नियन्त्रण गर्न अझै चुनौतीपूर्ण नै छ । 

हजुरले कुष्ठरोग विरामीको सङ्ख्या बढिरहेको भन्नुभयो । के कारणले विरामी बढिरहेका हुन् ?

नेपालमा सन् २०१० मा कुष्ठ रोग उन्मूलन भयो भनेर घोषणा गरियो । तर उन्मूलनलाई कसरी परिभाषित गरियो भने प्रति १० हजार जनसङ्ख्यामा एक भन्दा कम कुष्ठरोग भएका विरामीहरूको सङ्ख्यालाई निवारणको अवस्था भनेर व्याख्या गरियो । त्यसो भएपछि पोलिसी मेकर अथवा नीति निर्माण तहमा त्यसको के बुझाई गयो भने निवारणको अर्थ अब देशमा कुष्ठरोगका विरामीहरू नै छैनन् भन्ने भयो । देशले यसलाई प्राथमिकतामा पार्न नपर्ने हो कि भन्ने सोचको विकास भयो । यसका लागि आवश्यक कार्यक्रमहरू र बजेट अब नचाहिने हो कि भनेर कम प्राथमिकतामा राखियो । त्यस कारणले सक्रिय रूपमा गर्नुपर्ने कार्यविधिहरू र क्रियाकलापहरू थिए, त्यो गर्न सकिन् । बजेट कम भयो । अनुसन्धान कम हुँदै गयो । संघ संस्थाहरूको क्रियाकलापमा कमी आयो । जसका कारण हामीले प्रभावकारी नियन्त्रण गर्न सकेनौँ र फलस्वरूप यो रोगको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । 

कुष्ठरोग खासमा के कारणले लाग्ने गर्दछ ?

कुष्ठरोग माइक्रोब्याक्टेरिया लेप्रे नामक सूक्ष्म कीटाणुले गर्दा लाग्ने रोग हो । मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो विराम कुष्ठरोग नै हो । विभिन्न पुराण वा धर्मग्रन्थहरूमा पनि कुष्ठरोगका बारेमा व्याख्या गरेको पाइन्छ । यस हिसाबले यो रोग वा विराम प्राचीन हो । यो प्राचीन रोग अहिलेसम्म आइपुग्दा उन्मूलन भइसक्नुपर्ने हो । तर पनि विविध कारणले उन्मूलन भइसकेको छैन् । कीटाणुले गर्दा लाग्ने र कम सर्ने रोग हो । एउटा व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ तर छोइहाल्दैमा सँगै बस्दैमा सरिहाल्ने रोग होइन् । लामो समयसम्म सँगै बस्दा श्वासप्रश्वासको माध्यमबाट सर्न सक्छ । 

यसको रोकथामका उपायहरू चाही के–के हुन सक्छन् ?

यसबाट जोगिने एउटै उपाय भनेको नै कसैलाई कुष्ठरोग लागेको छ भने समयमा नै उपचारको दायरामा ल्याउने नै हो । उपचार गरेपछि अरूलाई सर्न पाउँदैन् । यसको प्रभावकारी उपचार पनि छ र उपचार भइसकेपछि पूर्ण रूपमा ठिक हुन्छ । त्यसको मुख्य भनेकै समाजमा लुकेर रहेका कोहीपनि कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिहरूलाई पत्ता लगाएर उपचारको दायरामा ल्याउनैपर्छ । उपचार गरिसकेपछि न्यूनीकरण हुँदैजान्छ । सरिहाल्ने रोग होइन । त्यसैले घर–परिवारमा टाढै बस्नुपर्ने, छुट्टै बस्नुपर्ने अथवा यसका लागि अलग्गै औषधी या आहार गर्नुपर्ने भन्ने चाही केहीपनि छैन् । सामान्य मानिसले गर्ने सामान्य क्रियाकलाप सबैजनाले गर्न सकिन्छ । र आफ्नो घरमा कसैलाई कुष्ठरोग लागेको शँका छ भने नजिकको अस्पतालमा गएर डाक्टरलाई देखाएर उपचार गर्नु नै रोकथामको उपाय हो । 

कुष्ठरोगका सुरुका लक्ष्मणहरू कस्ता हुन्छ ? के यो रोग उमेर विशेष हुन्छ ? 

कुष्ठरोगको कीटाणुले कुनै उमेर हेर्दैन् । रोग जसलाई पनि लाग्नसक्छ । यसका लक्षणहरू हुन्छन् । जुन सुरुमा नै थाहा पाउन सक्छौँ । ति लक्षणहरू भनेको कुष्ठ रोगले छाला र स्नायुमा असर गर्छ । यसको कीटाणुले सुरुमा गएर छाला र स्नायुमा आफ्नो प्रभाव देखाउँछ, छालामा दागहरू देखा पर्छन् । दागहरू कस्तो हुन्छ भने नचिलाउने, नदुख्ने, स्पर्श कम हुने, तातो–चिसो थाहा नपाउने खालको दागहरू शरीरमा छन् भने कुष्ठ रोग हो की भनेर शँका गर्नुपर्ने हुन्छ । दोस्रो कुरा भनेको कुष्ठरोगको कीटाणुले गर्दा कानको लोतीहरू बाक्लो हुने, नाकको हड्डी सानो हुदैँ जाने हुन्छ भने धेरै ढिला भयो भने अंगभंग नै हुने हुन्छ । यस्ता स्नायुले गर्दा हात, खुट्टाको मांसपेशीहरू कमजोर हुन्छ र अन्तिममा औलाहरू पनि झर्न सक्छ । 

स्नायु, छाला बाहेक आँखामा पनि असर गर्नसक्छ । दृष्टिविहीन हुनेसम्मको अवस्थामा पनि पुर्‍याउनसक्छ । त्यसकारण सुरुमै लक्षण देखाउने भनेको छाला र स्नायुमा हो । त्यस्तो शङ्कास्पद लक्षणहरू देखिने बित्तिकै स्वास्थ्य उपचारमा जानुपर्छ । 

सरकारले पनि ‘कुष्ठरोग मुक्त समाज’ घोषणा गरिसकेको छ तर अझै पनि पूराना पुस्ताका केही मानिसहरू कुष्ठरोगलाई श्रापका रुपमा नै हेर्ने गरेको पाइन्छ नि ?यसलाई कसरी हेरिरहनु भएको छ ?

हामीले जुन शिक्षा अथवा जुन चेतना समुदाय स्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्ने थियो त्यसमा चुकेका छौ । तपाईले भनेजस्तै अझै पनि कुष्ठरोग लागेका व्यक्तिहरूलाई समाजमा घरबाट बाहिर निकाल्ने, हेला गर्ने, भेदभाव गर्ने घटनाहरू विगतका वर्षहरूमा देख्न र सुन्दै आएका हौँ । यसलाई कम गर्ने भनेको शिक्षाबाट नै हो । यसका लागि जनचेतनामूलक कार्यहरू र विद्यालयस्तरमा शिक्षा दिने र कुष्ठरोग कुनै श्रापको कारणले लाग्ने रोग होइन है भन्ने चेतना फैलाउनु जरुरी छ । यो कीटाणुको कारणले भएको हो, यसलाई उपचार गरेपछि निको हुन्छ, एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा छिटै सर्दैन्,डराउनुपर्ने रोग होइन भन्ने सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ । यसको औषधी छ भन्ने सूचनाहरू जनसमुदायसम्म पुर्‍याउनुपर्छ । 

कुष्ठरोगसम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रमलाई अझ बढी प्राथमिकताकासाथ सञ्चालन गर्ने सरकारी नीति जुन छ, यसको कार्यान्वयन कत्तिको भइरहेको छ ?

नीति नै प्रभावकारी नभएको होइन, नीति प्रभावकारी छ र नीति अनुसार थुप्रै क्रियाकलापहरू भएको पनि छ । उदाहरणका लागि प्रत्येक वर्ष जनवरीको अन्तिम आइतवार यस वर्ष भने जनवरी २६ को दिनमा विश्व कुष्ठरोग दिवस भनेर मनाउने गर्दछौ । त्यही अनुसार यस वर्ष पनि विश्वभर यो दिवस मनाउँदैछौ । दिवस मनाउनु भनेको पनि एउटा चेतना जगाउनु हो र यो सम्बन्धमा रहेका नकारात्मक भावनाहरूलाई हटाएर सकारात्मक कुराहरू जनस्तरसम्म पुर्‍याउने एउटा उद्देश्य पनि हो । यस हिसाबले कार्यक्रमहरू भएका छन् । तर पहिलाको जस्तो भने भएका छैनन् । किनभने सरकारले यसलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने ठाउँमा, सरकारका चुनौतीहरू अरूपनि धेरै भएका कारणले गर्दा यसलाई सरकारको प्राथमिकतामा कम परेको भने महसुस भएको छ । 

यसको न्यूनीकरणको लागि सरकारले चाही के कस्तो पहलकदमीहरू लिइरहेको छ?

सरकारले गरेका धेरै कार्यक्रमहरू मध्ये एउटा जनचेतना वृद्धि गर्ने कार्यक्रम हो । तर कुष्ठरोगलाई न्यूनीकरण गर्ने सरकारका धेरै कार्यक्रमहरू छन् । उदाहरणका लागि हामी सक्रिय रूपमा घर घरमा गएर शङ्कास्पद बिरामीहरूको खोजी गरी पत्ता लगाएर उहाँहरूलाई उपचारको दायरामा ल्याउने गरेका छौँ । यसको लागि तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मीहरू, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरू परिचालन गर्ने गरेका छौँ । जोखिममा रहेका जिल्लाहरूका पालिका, वडाहरूको घर घरमा गएर शङ्कास्पद लक्षणहरू छन् कि भनेर पहिचान गर्ने गरेका छौँ । 

दोस्रो भनेको कुष्ठरोग छिटै नसरेपनि धेरैजसो के पाइएको छ भने रोग लागेको व्यक्ति हुनुहुन्छ भने उहाँको परिवारमा, छिमेकमा अरूपनि हुन सक्नुहुन्छ, सरेको हुनसक्छ भनेर उहाँको सम्पर्कमा आउनु भएका छरछिमेक र परिवारका अन्य सदस्यहरूको पनि छाला जाँच गर्ने, कुनै लक्षणहरू छन् कि भनेर समयमा नै जाँच गर्ने जस्ता कार्यक्रम पनि सरकारले आफ्नो नीतिमा राखेको छ । र त्यो विद्यमान छ । अर्को भनेको कुष्ठरोगीलाई खुवाइने एउटा औषधि उपलब्ध छ त्यो खुवाएपछि कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिका छरछिमेक तथा आफन्त उहाँको सम्पर्कमा आउने व्यक्तिलाई खुवाइयो भने त्यो सम्पर्कमा परेका व्यक्तिहरूलाई रोग लाग्ने खतरा ६० प्रतिशतले कम हुन्छ भन्ने कुरा तथ्यांशले देखाएको छ । नेपालका केही जिल्लाहरूमा कुष्ठरोग नियन्त्रण (पेप प्लस प्लस) भन्ने कार्यक्रम लिएर गएका छौ । सोही अनुसार समुदायका व्यक्तिहरूलाई औषधि पनि खुवाएका छौ । यी विविध कार्यक्रमहरू नेपाल सरकारले अहिले आफ्नो नीतिमा राखेर अगाडि बढाइरहेको छ । 

सरकारले नीतिमा त धेरै कार्यक्रमहरू राखेको छ तर कार्यान्वयनमा भने फितलो भइरहको छ ,खास के कारणले हो ?

ठोस एउटा मात्र पोइन्ट भन्दाखेरी चाही कुष्ठरोग एउटा आफैँ जटिल किसिमको रोग हो । अरू जस्तो सामान्य किसिमको रोग अथवा रुघाखोकी जस्तो होइन् । रुघाखोकी सात दिन औषधी खुवाए निको हुँदै जान्छ यो त्यस्तो होइन् । यो रोग परापूर्वकालदेखि नै चलिआएको किन हो भने पनि त्यति सजिलै निवारण नभएरै हो । रोग आफैँ जटिल किसिमको हो । यो रोग शरीरमा छिरिसकेपछि शरीरका मेकानिजमहरू परिवर्तन गर्छ । कुष्ठरोगको नेचर अलिकति कम्प्लेक्स छ । तर हाम्रो सक्रियता, घरघरमा गएर रोग पत्ता लगाउने कार्यक्रम नीतिमै छ, त्यो कार्यक्रम ७५३ वटै स्थानीय तहमा पुग्न सकेको छैन् । एकबर्ष पुग्ने अर्को बर्ष नपुग्ने समस्याहरू छन् । धेरै नै ग्यापहरू छन् । सन् २०१० मा नेपाललाई कुष्ठरोग निवारण मुलुकका रूपमा घोषणा गरेर सुरु गरेको जुन कार्यक्रम थियो त्यो अनुसार घट्दै जानुपर्ने हो । अहिले २०३० सम्ममा शून्यमा पुर्‍याउने लक्ष्य छ तर त्यस अनुसारको ग्राफ्क्स घटिरहेको छैन । त्यसैले अलिक सक्रिय रूपमा हामीले कार्यक्रमहरू अगाडि बढाउनैपर्ने छ । जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ ।

सरकार अथवा राजनीतिक फेरबदलले कार्यक्रम तथा नीतिको कार्यान्वयनमा प्रभाव पारेको छ कि ?

यस्ता कार्यक्रमहरूलाई सरकार अथवा राजनीतिक फेरबदलले त्यति प्रभाव पार्दैन् । तर ति बाहेकका अरू प्राकृतिक चूनौतिहरू छन् । जसमा बाढी गयो, कोरोना आयो, अरू डिजास्टरहरू आए,त्यसो हुँदाखेरी सरकारको प्राथमिकता र सरकारका कार्यक्रमहरू कुष्ठरोग भन्दा नि प्राकृतिक विपत्तितिर फोकस हुने भए । कुष्ठरोगका रेगुलर कार्यक्रम हुन्छन् ति सरकारको प्राथमिकतामा परेनन् । प्राकृतिक विपत्ति लगायत अरू चूनौतिहरू छन् । 

विश्व कुष्ठरोग दिवस कहिलेदेखि र कसरी मनाउन सुरु गरिएको हो ?

माघको १३ गते ७२ औँ कुष्ठरोग दिवस मनाइरहेका छौँ । यसको अर्थ विगत ७२ वर्षदेखि विश्वभरी कुष्ठरोग दिवस मनाईँदै आइराखिएको छ । यसले कुष्ठरोग सम्बन्धी जुन नकारात्मक भावनाहरू छन् त्यसलाई हटाउँदै जाने, जनमानसमा यसको सही सन्देश पुर्‍याउने उद्देश्यले विश्वभर नै दिवस मनाइँदै आएको हो । सोही अनुसार नेपालमा पनि भव्य रूपमा दिवस मनाउँदैछ । 

यस वर्षको योजनामा के छ ? 

हालसम्मको निर्णय अनुसार केन्द्रीय स्तरमा केही कार्यक्रमहरू छन् । प्रदेश स्तरमा पनि कुष्ठरोग दिवस मनाउनुपर्ने कार्यक्रम छ । र पालिका स्तरमा पनि यो दिवस मनाउने योजना छ । दिवस मनाउनका लागि सरकारले नेतृत्व लिएतापनि अन्य विभिन्न पार्टनरहरू र कुष्ठरोग प्रभावित व्यक्तिहरूले आइएनजीओ सहयोगमा कार्यक्रमहरू राखेका छन् । माघको १३ गते बिहान प्रभातफेरी गर्ने र त्यसपछि प्यानल डिस्कसन गर्ने कार्यक्रम छन् । 

दिवसको सन्दर्भमा के भन्न चाहनुहुन्छ ?

नेपालभरका सबै स्वास्थ्य संस्थाबाट कुष्ठरोगको औषधि निःशुल्क उपलब्ध छ । कुष्ठरोग जाँच गरेको र उपचार गरेको कुनैपनि शुल्क लाग्दैन । छालामा चिलाउने, रातो फुस्रे दागहरू देखापर्यो अथवा कुनै लक्षणहरू देखापरे वा आफूलाई कुष्ठरोग लागेको हो कि भन्ने शँका लाग्यो भने नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गएर परामर्श लिएर कुष्ठरोग लागेको रहेछ भने उपचारको पद्धतिमा आइदिनको लागि अनुरोध गर्न चाहन्छौँ । 

भिडियो हेर्नको लागि लिङ्कमा क्लिक गर्नुहोस् :

<iframe width="100%" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/7zWvtuWA0ow?si=W0VoynSRgYuKWwVp" title="YouTube video player" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

काठमाडौँ । सञ्चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्री पृथ्वी सुब्बा गुरुङले राजनीतिक दलका नेताहरू सामाजिक रूपान्तरणमा असफल हुँदा हुलाक सेवा परिवर्तन नभएको बताएका छन् ।आइतवार काठमाडौँ आयोजित हुलाक सेवाको पुनर्सरचना अनुसार ‘एक स्थानीय तह एक हुलाक कार्यालय’स्थापना घोषणा कार्यक्रममा बोल्दै उनले नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन भएको ३४ वर्ष पूरा हुँदा पनि हुलाक सेवा परिवर्तन नभएको भन्दै क्रान्ति गर्ने कुरामा राजनीतिक दलका नेताहरू सफल भए पनि सामाजिक रूपान्तरण गर्ने कुरामा असफल भएको बताएका हुन् ।

उनले भने,‘सैद्धान्तिक कुरा गर्नुपर्दा नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन भएको ३४ वर्ष भयो । तर ३४ वर्षसम्म पनि किन परिवर्तन नभएको हुलाक सेवा त्यसको एउटा रहस्य छ । क्रान्ति गर्ने कुरामा त राजनीतिक दलका नेताहरू सफल भए तर रूपान्तरण गर्ने कुरामा असफल छन् । सामाजिक रूपान्तरण गर्ने कुरामा ध्यान दिइएन । हाम्रो क्रान्तिको चरित्र बुझेन भन्छु म त ।’

उनले पुराना नीति र ऐनहरूको कारण वर्तमानका काम कारबाहीहरू प्रभावकारी हुन नसकेको भन्दै एक वर्षभित्र सबै पुराना ऐन र नीतिहरू परिवर्तन गर्ने जानकारी दिए ।

उनले भने,‘यो वर्षभित्र सबै पुराना नीतिहरूलाई परिवर्तन गर्ने,पुराना ऐनहरुलाई र नियमहरूलाई परिवर्तन गर्ने काम गरेर नयाँ व्यवस्था लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले जे भनेको छ वा संविधानले जे भनेको छ त्यही अनुसार काम गर्नेछौँ ।’

पहिलो पटक देशको समस्या कहाँ छ भन्ने कुराको पत्ता लगाएर सेवा दिने ठाउँमा पुगेको उनको भनाई छ ।

काठमाडौँ ।  नेकपा एमालेका महासचिव शंकर पोखरेलले मुलुकलाई निराशाको  खाडलबाट बाहिर निकाल्ने प्रयत्न गरिरहँदा राम्रो भएको देख्न नचाहनेहरू प्रशस्तै  रहेको बताएका छन् । शनिवार  राष्ट्रिय कार्यकर्ता भेला २०८१ मा बोल्दै उनले  पार्टीका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले सरकार चलाएर राम्रो काम गरिरहेको समयमा राम्रो भएको देख्न नचाहने, सधैँभरि अस्थिरतामा रमाउन खोज्नेहरूको कमी नभएको बताएका हुन् ।

उनले भने, ‘यतिबेला मुलुक निराशाको  खाडलबाट  बाहिर निकल्ने  प्रयत्न गरिरहेको छ । मुलुकलाई  आर्थिक संकटबाट बाहिर निकाल्ने जमर्को भइरहेको छ र नेपालका उद्योगी व्यवसायीहरू अब नेपालमा नै  केही हुन्छ की  भनेर  आशा प्रकट गरिरहेको  अवस्था छ । यही सन्दर्भलाई ध्यानमा राखेर पार्टीका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले  गरिरहेका राम्रो काम देख्न नचाहने सधैँभरि अस्थिरतामा रमाउन खोज्ने, नेपाललाई अस्थिरताको दलदलमा फसाइरहन चाहने प्रवृत्तिका व्यक्तिहरू फेरी एकपटक सलबलाएर एमाले  र त्यसको नेतृत्व विरुद्धमा चौतर्फी घेराबन्दी एवम् आक्रमण गरिरहेका छन् ।’

साथै  उनले नेकपा एमालेको नेतृत्वले  सरकारले  जनतामा आशा जगाएको बताए । उनले सरकारले  जनतामा आशा सञ्चारीत गरेको र विकास र निर्माणका कामहरूले तीव्रता पाइरहेको बताए ।

धरान । जनता समाजवादी पार्टीको बिद्यार्थी भातृ संगठन समाजवादी बिद्यार्थी युनियन सुनसरी जिल्लाको अध्यक्षमा दिपेश ईशारा राई चयन भएका छन । शुक्रवार जनता समाजवादी पार्टी धरान उप-महानगरको कार्यालयमा सम्पन्न सुनसरी जिल्ला भेला तथा पुर्नगठन कार्यक्रमले राईको नेतृत्वमा २५ सदस्यीय को समिति चयन गरेको हो । 

उपाध्यक्षमा नवराज किराँती,सेमि यक्सो लिम्बु,गोपाल हाङ्खिम राई सचीव सुनन्द सरगम राई,सह-सचिव अशोक घले,भावना राई,शङ्कर साह कोषाध्यक्ष देवि खापुङ्ग लिम्बु सदस्यमा मनिला राई,नारायण तामाङ्ग,बिमल किराँती,सन्जुहाङ्ग लिम्बु,नेहा नाइका राई,सुदिपहाङ्ग राई,लक्ष्मि राई,कस्मिर राई,एरिना राई,विशाल चाम्लिङ राई,निशा दाहाल,दर्पण राई,दिलिप काम्दुङ्ग राई,विश्वास राई,वबिता गुरुङ्ग,अनुशा मगर रहेका छन ।

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि युनियनका केन्द्रिय अध्यक्ष प्रकाश चाम्लिङ राईले समाजवादी बिद्यार्थी युनियनले अगाडी सारेको संघिय शिक्षा प्रणालिको मुद्वालाई सार्थकता दिनको लागि समाजवादी बिद्यार्थी युनियन केन्द्र कमिटी कटीबद्व रहेको यसलाई राज्यको महत्त्वपूर्ण मुद्वा बनाउन जोड दिदै आएको कुरा बताएका छन । नेपालको शिक्षा प्रणालिलाई परिवर्तन र प्रभावकारी बनाउनका निमित्त देशमा संघिय शिक्षा प्रणाली आवश्यक रहेको त्यो परिवर्तन समाजवादी बिद्यार्थी युनियनको सहभागिता मार्फत मात्र सम्भव रहेको उनले दाबि गरे । यसको लागि कुटनैतिक,नितिगत क्षेत्रबाट आन्दोलन गर्न परे समाजवादी बिद्यार्थी युनियन सधै तयारी रहेको समेत उनले बताएका छन ।

नवगठित सवियु सुनसरी जिल्ला अध्यक्ष दिपेश ईशारा राईले आफुले पाएको जिम्मेवारी नभुलि बिद्यार्थीको हकहितमा सधै प्रतिबद्ध रहने बताएका छन । उनले भने आफ्नो लागि यो जिम्मेवारी मात्रै नभएर यसलाई अवसरको रुपमा हेरेको छु यो अवसरको सहि सदुपयोग गर्नेछु ।

कार्यक्रममा सवियु प्रदेश कमिटी अध्यक्ष चन्द्र किराँती , जसपा प्रदेश सचिव राम माण्डुपा राई,उपाध्यक्ष आश कुमार राई,युवा प्रदेश सचिव रन्जित राई,जसपा सुनसरी जिल्ला कावा अध्यक्ष यलम हाङ्ग राई,सह-सचीव सुमन राई, धरान नगर अध्यक्ष नगेन्द्र पार्घरी लिम्बु,कार्यकारीणी सदस्य कौशिला चेम्जोङ्ग लगायतले कार्यक्रमलाई सम्बोधन गरेका थिए । कार्यक्रम सवियु  सुनसरी जिल्ला जिल्ला ईन्चार्ज मदन हाङ्गखिम राईको अध्यक्षतामा सम्पन्न भएको थियो ।

काठमाडौं । खानेपानीमन्त्री प्रदीप यादवले धरानका मेयर हर्क साम्पाङले रित्तो ग्रागी बोकर पानी माग्न सिहंदरबार आएर मिडिया स्टनबाजी गरेको आरोप लगाएका छन् । 

शुक्रबार मन्त्रालयमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा बोल्दै उनले सरकारले स्टाबाजी गर्ने भन्दापनि काम गरेर देखाउने भन्दै एक वर्षभित्र धरानमा खानेपानीको समस्या समाधान गरेर देखाउने बताए ।  

उनले भने,‘धरान जस्तो धेरै गाउँपालिका र नगरपालिका छन् । समस्या धेरैतिर छ । तर यसरी रित्तो गाग्री बोकेर वा एउटा गाग्रीमा पानी भरेर समस्या समाधान हुँदैन् । मिडिया स्टनबाजी गर्ने छुट्टै हो, काम गर्ने छुट्टै हो । हामी काम गरेर देखाउँछौं । अबको एक वर्षभित्रमा काम गरेर देखाइदिन्छु । ’

त्यस्तै उनले धरानमा पानीको व्यवस्था गर्नको लागि करिब छ अर्बको बजेट छुट्याइएको बताए । ठूलो बजेट भएकाले एडीबीको ऋण सहयोगबाट धरानको खानेपानीको समस्या समाधान गर्न लागेको उनले जानकारी दिए । 

‘अहिलेका मेयरले पनि एकदमै मेहेनत गर्नुभयो । अलि अलि पानी त ल्याउनुभयो । त्यतिले पुग्दैन् । तीन वटा वडामा पनि पुग्दैन् । पूरै धरानमा कसरी पुग्छ र त्यसैले केन्द्रलाई गुहार्न आइपुग्नुभयो । संघले आफ्ना नागरिकलाई पानी दिन आतुर छ । प्रधानमन्त्री र म बीच धरानको खानेपानी समस्याबारे छलफल भएको छ । करिब छ अर्बको बजेट छ हामीसँग । त्यहाँको समस्या भनेको जग्गा अतिक्रमण गर्नुपर्ने छ,’उनले भने,‘प्रधानमन्त्रीको निर्देशन अनुसार धरानमा पानीको व्यवस्था गर्छौं । एडीबीको ऋण सहयोग त्यहाँ खर्च गर्ने सल्लाह भएको छ । किनकी ठूलो बजेटको कुरा छ । छलफल गरिसकेको छौं । त्यो ऋण सहयोगबाट धरानको खानेपानीको समस्या समाधान गर्छौं ।’

त्यस्तै उनले पहिला पनि निर्वतमान मेयरले बहादुरी देखाउन खोज्दा जनताले पाइराखेको खानेपानी पनि गुमाउन पुगेको स्मरण गरे । 

उनले भने,‘धरानमा पानीको समस्या पहिलेदेखि नै थियो । धरानका डाँडाकाडाँमा समस्या धेरै नै थियो । धरानमा खानेपानी मन्त्रालयको मातहतमा रहेका नेपाल खानेपानी संस्थानले पानी खुवाइरहेको थियो । तर मेयरसाबले बहादुरी देखाउनुभयो । यो संस्थानबाट पानी लिन्न आफैं सक्षम छु भन्नुभयो । संस्थानको सबै अधिकार आफ्नो मातहतमा लिनुभयो तर सक्नुभएन ।’ 

रामेछाप । दुर्गम गाउँको सामुदायिक विद्यालय । विद्यालय कस्तो होला ? शैक्षिक अवस्था कस्तो होला ? सहज जवाफ आउँछ– ‘विद्यालयका अवस्था भद्रगोल, शैक्षिक अवस्था अस्तव्यस्त, विद्यार्थी सङ्ख्या न्यून ।’

यदि तपाईँले डहु माध्यमिक विद्यालय बेथानको बारेमा यो जवाफ दिनुभयो भने गलत हुनेछ । डहु माविको सन्दर्भमा तपाईँको जवाफ हुनुपर्छ– ‘चिटिक्क परेको विद्यालय, अत्यन्त सुव्यवस्थित र गुणस्तरीय शिक्षा, भरिभराउ विद्यार्थी ।’

रामेछापको दुर्गम गाउँ सुनापति गाउँपालिका–४ बेथानको डहु माध्यमिक विद्यालय अहिले नमुना विद्यालय बनेको छ । यो विद्यालय अहिले शैक्षिक अध्ययन भ्रमणको राष्ट्रिय स्तरको गन्तव्यको थलो नै बनेको छ । विद्यालयलाई विद्यार्थी अभाव होइन, विद्यार्थीको कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने चिन्ता छ ।

डहु माविले गरेको चामत्कारिक प्रगति हेर्न अहिले देशका विभिन्न स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि तथा विद्यालय व्यवस्थापन समितिका पदाधिकारी, शिक्षक, विद्यार्थी र सरकारी अधिकारीहरू दैनिक जसो आउने गर्दछन् । ‘दैनिकजसो कहीँ न कहीँको टोली आइरहेको हुन्छ, कहिलेकहीँ त तीन चारवटा टोली पनि आउँछन्’, विद्यालयका प्रधानाध्यापक दलबहादुर बल तामाङले भने । 

डहु मावि बेथानले शैक्षिक क्षेत्रमा सपना जस्तो लाग्ने प्रगति गरेको छ । विद्यालयले १५ वर्षको बिचमा कसैले नसोचेको प्रगति गरेको छ । त्यसैले डहु माविको मोडल सबैको लागि उदाहरण बनेको छ ।

भौतिक र शैक्षिक अवस्था अति नाजुक रहेको सो विद्यालयमा २०६४ सालमा प्रधानाध्यापक जिम्मेवारी सो गाउँका मात्र होइन सोही विद्यालयमा पढेका दलबहादुर बलले लिए । ‘न भवन, न डेक्स बेञ्च, न पर्याप्त विद्यार्थी न गुणस्तरीय शिक्षा, एसएलसीमा सबै विद्यार्थी फेल, त्यस्तो अवस्थामा विद्यालयको प्रधानाध्यापक भएँ, त्यतिबेला प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी दिँदा सबैले खिसी गरेका थिए’, विगत सम्झँदै बलले भने ।

त्यही खिसी दलबहादुरको लागि इख बन्यो, अनि शिक्षा सुधारको लागि काम गर्ने प्रेरणाको स्रोत पनि । ‘त्यो कुरा मलाई नराम्रोसँग गढ्यो, केही गर्नुपर्छ, खिसी गर्नेहरूलाई देखाउनुपर्छ भनेर लागेँ, सायद मलाई समयले पनि साथ दियो, शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी सहयोगी सबैको साथ भयो, अन्य कुरा पनि मिल्यो । त्यस्तो विद्यालयलाई यो अवस्थामा ल्याउन सकियो’, उनले भने ।

दलबहादुरले जसरी सजिलै प्रगतिको कथा सुनाए त्यति सजिलै भने विद्यालय परिवर्तन भएको होइन । विद्यालय परिवर्तनमा उनको र विद्यालयका शिक्षकको सबै समय खर्च भएको छ । दलबहादुरको त १५ वर्षभन्दा बढीको रात÷दिन यही विद्यालय सुधारमा बितेको छ । आफ्नो घरमा जान समेत भ्याएका छैनन् । कतिपय रात विद्यालयको लागि नसुतेर कटाएका छन् । कतिपय दिन दुनियाँले निराश बनाउँदा पनि केही गरेरै छाड्छु भनेर दौडिएका छन् । त्यसैले त विद्यालय आजको अवस्थामा पुगेको छ ।

दलबहादुर र उनको टीमले लगातार १० वर्षको मेहनतपछि परिणाम देखिन लाग्यो । सो विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थी पहिलाको एसएलसी र अहिलेको एसइई परीक्षामा फेल हुन छाडे । सबै विद्यार्थी पास, पास मात्र होइन सबै विद्यार्थी प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण ।

कुनैबेला एक/दुई जना विद्यार्थी पास हुँदापनि हर्ष मनाउने विद्यालय कुनै वर्ष जिल्लाको सर्वोत्कृष्ट विद्यालय हुन नसक्दा चिन्ता गर्ने अवस्थामा पुग्यो । विद्यार्थी पास मात्र गराउन चिन्ता बोक्ने विद्यालय अब कुनै न कुनै विद्यार्थीले एसइईमा ४ जीपीए नल्याउने हुन् कि भन्ने चिन्ता गर्ने अवस्थामा पुग्यो । अनि भएन सपना जस्तो प्रगति ?

अहिले डहु मावि पुग्ने जोकोही पनि लोभिन्छन् । विद्यालय चटक्क सिँगारेर राखिएको छ । विद्यालयको आँगनमा नै फूल बगैँचा छन् । कुनै विद्यार्थीले ती फूल टिप्दैनन्, भाँच्दैनन् । विद्यार्थीले नै बगैँचा जोगाउँछन्, पानी हाल्छन् । आँगनमा कसैले फोहोर फाल्दैनन् । कतै कसैले झारेका रहेछन् भने जसले देख्यो उसैले टिप्छन् ।

विद्यालयका कोठा र सिँढीमा समेत कार्पेट ओछ्याइको छ । विद्यार्थीहरू बाहिर नै जुत्ता खोलेर कक्षमा प्रवेश गर्छन् । कक्षा कोठामा ठूलो कक्षामा पढ्ने विद्यार्थीको लागि एक विद्यार्थी एक कुर्सीको व्यवस्था छ ।

११ र १२ पढ्ने विद्यार्थीलाई एक विद्यार्थी एक ल्यापटप छ । सबै कक्षमा डिजिटल प्रविधिबाट पठन पाठन हुन्छ । आवश्यकता अनुसार ल्याबको व्यवस्था छ । ‘एक हिसाबले पेपरलेस कक्षा बनिसकेको छ’, प्रअ दलबहादुरले भने ।

प्रधानाध्यापकको जिम्मा लिएपछि दलबहादुरले पाँच वर्ष निक्कै मेहनत गर्नुप¥यो । २०७० सालसम्म विद्यालयको लागि भवन, फर्निचरलगायतका पूर्वाधार जुटाउन उनले निक्कै संघर्ष गर्नु¥यो ।  पाँच वर्षको बिचमा पूर्वाधार बने, विद्यार्थी थपिँदै गए । शैक्षिक अवस्था पनि सुधार हुँदै गयो ।

२०७० सालदेखि हरेक वर्षको एसएलसी र एसइई परीक्षामा डहु माविका विद्यार्थीले जिल्लामा सर्वोत्कृष्ट स्थान हासिल गरेका छन् । त्यसयता सो विद्यालय पढ्ने कुनै पनि विद्यार्थीले अनुत्तीर्ण हुनुपरेको छैन । विद्यालयले पछाडि फर्केर हेर्नु परेको छैन । सो विद्यालयका विद्यार्थीले पटक पटक एसइईमा ४ जीपीए प्राप्त गरेका छन् । 

पढाइमा यो सफलता त्यतिकै भने प्राप्त भएको होइन । विद्यालयमा हरेक दिन बिहान ६ बजेदेखि बेलुका ६ बजेसम्म पढाई हुन्छ । तर, एउटा शिक्षकले चारदेखि पाँच पिरियड भन्दा धेरै पढाउनु पर्दैन । शिक्षकले पढाउने समय कहिले बिहान ६ बजे पनि पर्न सक्छ, कहिले साँझ पाँच बजे पनि पर्न सक्छ । दरबन्दीभन्दा बढी शिक्षक पनि छैनन्, उनीहरूलाई थप पारिश्रमिक दिइएको पनि छैन, थप घण्टी पढाउनु पनि पर्दैन । वैज्ञानिक हिसाबले उनीहरूको घण्टी व्यवस्थापन गरिएको छ ।

शिक्षक तिनै हुन् सरकारी दरबन्दीका । केही निजी श्रोतका छन् । अरू सामुदायिक विद्यालयमा जति शिक्षक छन्, डहुमा पनि त्यति नै हुन् । अन्य विद्यालयमा जुन योग्यताका शिक्षक छन्, त्यहाँ पनि तिनै हुन् । फरक यत्ति हो, डहुका शिक्षक मिहिनेत गर्छन् । सिकाइका नयाँ विधि प्रयोग गर्छन् । पठनपाठनलाई प्राथमिकतामा राख्छन् । विद्यालयमा पढ्ने, पढाउने र सिक्ने, सिकाउने बाहेक अरू कुरै हुँदैन । 

विद्यालयमा होस्टलको व्यवस्था छ । अहिले सो विद्यालयको होस्टलमा बसेर पढ्न कोटामा पर्खनुपर्छ । ‘यस शैक्षिक सत्रमा २ सय ८२ जना विद्यार्थी होस्टल बसेर पढिरहेका छन्, अर्को शैक्षिक सत्रको लागि २५ जना विद्यार्थी थप्दैछौँ, त्यसका लागि भर्खरै सूचना निस्किएको छ, माग धेरै छ, तर हामीले थप विद्यार्थी राख्न सक्ने अवस्था छैन’, दलबहादुरले भने ।

विद्यालयमा शिशु कक्षादेखि १२ कक्षासम्म अहिले ५ सय ५१ जना विद्यार्थी छन् । यस वर्ष केही विद्यार्थी थप्ने योजना दलबहादुरको छ ।

बाहिरका शिक्षकलाई विद्यालयकै होस्टलमा बस्ने व्यवस्था मिलाएको छ । शिक्षकहरू विद्यार्थीसँगै होस्टलमा बस्छन् । विद्यार्थीलाई बिहान बेलुका पढाउँछन् । त्यस बापत विद्यालयले शिक्षकहरूलाई होस्टलमा नै खानको व्यवस्था गरिदिएको छ । प्रअ दलबहादुरको घर नजिकै छ, तर उनी सधैँ विद्यालयमा नै बस्छन् । ‘ होस्टलमा यति धेरै विद्यार्थी छन्, व्यवस्थापन लगायतका विभिन्न काम गर्नुपर्छ, त्यसैले घर जानै भ्याइँदैन’, उनले भने

विद्यालयमा होस्टलमा बस्ने छात्रहरूको कोठामा एक शिक्षक र छात्राको कोठामा एक शिक्षिका रातीसँगै सुत्नु सुत्छन् । शिक्षक शिक्षिकाले विद्यार्थीलाई छाड्दै छाड्दैनन् । जसले  गर्दा होस्टलमा बस्ने विद्यार्थी बिग्रेलान् भन्ने अभिभावकलाई कुनै चिन्ता छैन । आफ्नो घरमा जस्तै सुरक्षित छन् । शिक्षक शिक्षिकाहरू पालो मिलाएर होस्टलमा बस्छन् ।

विद्यार्थीको स्वास्थ्य उपचारको लागि विद्यालय आफैले होस्टल रहेकै भवनमा स्टाफ नर्स सहित क्लिनिक सञ्चालन गरेको छ । विद्यार्थीलाई त्यहीबाट प्राथमिक उपचार सेवा उपलब्ध हुन्छ । थप बिरामी परे भने बाहिर पठाइन्छ ।

‘पहिला प्रदेश सरकारले एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रम अन्तर्गत एक जना नर्स दिएको थियो, त्यो पद रिक्त भएपछि प्रदेशले पठाएन, विद्यालय आफैले नर्स र औषधि व्यवस्थापन गरेर सेवा सञ्चालन गरेको छ’, उनले भने ।  

 सो विद्यालयमा अहिले १६ भन्दा बढी जिल्लाका विद्यार्थी होस्टलमा बसेर पढिरहेका छन् । स्थानीय विद्यार्थी घरबाट नै विद्यालय आउजाउ गर्छन् ।

काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, काभ्रे लगायतका जिल्ला तथा तराईका जिल्लाबाट समे विद्यार्थी यो विद्यालयमा पढ्न आएका छन् । रामेछापको सदरमुकाम मन्थलीका विद्यार्थी समेत यो गाउँको विद्यालयमा होस्टेल बसेर पढ्न पुगेका छन् ।  ‘विद्यार्थीको चापका कारण होस्टेल भवन थप गर्नु पर्ने भएको छ, यसको लागि स्रोत खोजी रहेका छौँ’, प्रअ दलबहादुरले भने ।

७७ जिल्लाका विद्यार्थीलाई एउटै छानोमुनि ल्याउने सपना दलबहादुरको छ । त्यस्तै रामेछाप जिल्लाका एक पालिकाका दुई जना विद्यार्थीलाई निःशुल्क होस्टल सहित पढाउने कार्यक्रम विद्यालयले राखेको छ । सोही अनुसार केही विद्यार्थी पढीरहेका छन् । ‘कम्तीमा ७७ जिल्लाका ७७ जना विद्यार्थीलाई निःशुल्क आवाससहित यो विद्यालयमा ल्याएर पढाउने इच्छा छ’, उनले भने ।

डहु गाउँलाई नै शैक्षिक हब बनाउने दलबहादुरको योजना छ । देशभरीका विद्यार्थीलाई डहुमा ल्याई होमस्टेमा राख्ने, कम्तीमा एक घर एक विद्यार्थीको अवधारणा दलबहादुरको छ ।

‘एक जना विद्यार्थीलाई एक घरले राख्छ, उनीहरू त्यहीँ बस्छन्, घरमा जे पाक्छ, त्यही खान्छन्, त्यसो हुँदा सामाजिक संस्कार पनि सिक्छन्, सामान्य खर्च गरेर पढ्छन् पनि’, दलबहादुरले भने।

विद्यालयले पढाइसँगै विद्यार्थीलाई व्यवहारिक ज्ञानसँग पनि जोडेको छ । होस्टल र विद्यालयको आँगनमा रहेका फूलबारी व्यवस्थापन, पानीको व्यवस्था सबै विद्यार्थीले नै गर्छन् ।

होस्टलमा पढ्ने विद्यार्थीलाई तरकारी उत्पादन गर्न यस वर्षबाट कृषि फार्म सुरु गरिएको छ । त्यस्तै मासु उत्पादनको लागि कुखुरा फार्म र होस्टलमा उब्रिएको खाने कुरा व्यवस्थापन गर्न बङ्गुर फार्म सुरु गरिएको छ । ‘यस वर्ष २ रोपनीमा तरकारी लगाएका छौँ, ३ सय जति कुखुरा हालिएको छ, ११ वटा बङ्गुर छन्, यसलाई विस्तार गर्दै लैजाने योजना छ’, उनले भने ।

सो विद्यालयमा अहिले माध्यमिक तहसम्म अङ्ग्रेजी माध्यमा नै पढाइ हुन लागेको छ । अहिले प्राविधिक धारमा कक्षा १२ सम्म कम्प्युटर इन्जिनियरिङ पढाइ हुन्छ । विद्यालयमा कक्षा चारदेखि नै कम्प्युटरको ज्ञान दिइन्छ । 

विद्यालय गाउँको होस् वा सहरको । राम्रो शिक्षा दिन सक्यो भने विद्यार्थी आउँछन् भन्ने उदाहरण यो दुर्गम गाउँको विद्यालय बनेको छ । सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी घटे भनेर एकोहोरो रटान गर्नेले डहु माविबाट पाठ सिक्ने हो कि ?